på 2 [o.n.] 1. gros efyî bwès k' on plante po fé des cloteures, po basti dins ene fagne, evnd. F. pieu. >> på d' fier: haminte. 2. (v.m.) efyî bwès metou d' astampé wice k' on-z î stitchive des codånés evike po les fé mori londjinmint. F. pal. >> fote so pås so fotches: rinde sitréndou (owe). Li solea ki n' tchåfe pus, l' vårén, Mi fote so pås, so fotches (vî Noyé walon). F. sur le qui-vive. >> mete so pås so fotches: adjinçner, enonder, askepyî, mete so pî. F. lancer, créer, fonder.

på 3 rl a: pårt.

påcaedje [o.n.] bistoke k' on fwait ås efants u a s' galant, a s' mayon, al fiesse di påke (des oûs d' påkes, des gougouyes, ene dringuele). Pårén vos a-st apoirté vosse påcaedje. Dinltins, c' esteut les djonneas k' alént cweri leu påcaedje dé les båsheles. Azès clotches di Rome, vinoz a nosse måjhone: vos åroz vosse påcaedje (A.L.W. 3). rl a: oû d' Påke, cocogne, clotches di Rome. Etimolodjeye: cawete -aedje 2 (acawêye a on no). Disfondowes: paucadje, paucâdje, paukèdje, pâcadje, pâkèdje, pauscâdje, pauscadje, pauscâye.

pacô [adv.] kécfeye, des côps k' i gn a, di tenawete. Pacô, i sint s' sonk caboure, i s' vout måvler, ki ç' fouxhe tot, insi ! mins il est trop coyon; i n' oizreut dedja rén dire (J.F. Brackman). Mins on nd aveut pacô cwarante et i faleut co monter al poleye; on saetchive lu-minme (L. Pollen). Ces tourisses la paret, i n' si rindèt nén conte ki, pacô, c' est deur di roter insi tos les djoûs (C. Binaméye). Cwand k' i l' etindeut rire, i divneut araedjî fô, a té pont k' pacô, el leyive sins mindjî (J. Spinosa). A mi, on n' dijheut nén grand tchoi, mins... dji schoûtéve, pacô, cwand on cåzéve di vos (L. Hendschel). N' avans pus k' leus imådjes Dins les cådes e gurnî Et leu sonk dins nos voennes, Les tåyes, ki nos tirans pacô après (E. Gilliard). Çou k' esteut a mi esteut tot parey a lu: nos poennes, nos djwès, nos cwårs... pacô minme nos femes (J. Schoovaerts). Les stoeles cloyèt pacô èn ouy, mins copurade, ele corèt s' muchyî, come des efants serés racorèt dins les cotes di leu mame (J. Fauconnier). rl a: padecô, tenawete, afeye. F. parfois, quelquefois, de temps à autre. Coinrece walon do Mitan et do Coûtchant.

påcresse rl a: påke 1.

påcrete [f.n.] pitite mårgurite (ki florixh diviè Påke). Waite on pô, la les påcretes ki florixhèt ddja bén. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. pâquerette.

padecô I. [adv.] 1. kécfeye, sacwants côps, des côps k' i gn a. Padecô, on foye divant l' ivier a gros goleas, et on rfoye après, mins sovint, on n' foye k' on côp, e moes d' måss u d' avri, al sorteye di l' ivier (M. Anselme). Dinltins, les bokions dmorént o bwès tote li smwinne et padecô mwintes samiwnnes sins rivni (E. Pècheur). Po esse binawreus, fåt padecô on bon soper, avou des parey a lu, dousk' on gosteye des bons plats, dire des bons mots, eyet boere des bons véns, mins sins esse sô po moussî foû (Voltaire, rat. pa A. Schmitz). Padecô, on danséve minme sol voye, et gn aveut ls otos ki ratindént k' on-z åyaxhe fini po polou passer (B. Hesbois). Padecô, mi mame parexheut disbåtcheye; dji lyi dmandéve " cwè çk' i gn a, don, moman ? " mins ele schoyeut s' tiesse pou fé sene k' i gn aveut rén (J.F. Brackman). >> On fwait padecô l' diale pus laid k' i n' est: on s' fwait des noerès idêyes so ene sacwè ki n' est nén si grave ki ça. rl a: afeye, pacô. F. parfois, quelquefois. 2. kécfeye, motoit. A costé d' tos les Aloyîs, les sôdårds bedjes s' avént bén batou cwatre ans d' asto, et on s' fiyive ki, padecô, e ricnoxhance, on nos åreut rindou l' Lussimbork eyet l' Limbôr å traité d' Versailles, mins bernike ! (L. Baijot). 3. kécfeye, d' astcheyance. N' årîz nén padecô on programe po rcoridjî l' walon ? A ! les maredeus ! n' årîz nén ene jate di sope di trop, padecô ? F. par hasard, éventuellement. 4. kécfeye (a pô près). La padecô deus ans k' ele dimore tote seule. F. environ, approximativement. 5. (po si) padecô kécfeye, po si d' astcheyance, on n' sait jamwais (avou ene idêye nén citêye padrî, mins k' on coprind åjheymint). Prindoz todi vosse caban, po si padècô. II. padecô, padecô ki, po si padècô (ki) [aloyrece] kécfeye ki, po si d' astcheyance, po si an cas ki, on n' sait jamwais ki. Aloz î todi rvey, padecô k' il åreut rivnou pa ene ôte voye. Si t' vas cori dins les bwès, prin todi ene fadêye, po si padecô t' åros ene mwaijhe fwin. F. pour le cas où, au cas où. Disfondowes: pa des côⁿps, po des côⁿps, pa des coûps. Gm. padècoû. Coinrece Basse-Årdene.

pådje 1 [f.n.] ene des foyes di papî d' on live, ene rivowe, ene gazete. F. page. >> mete e pådje: epådjner. >> metaedje e pådje: epådjnaedje. >> meteu(se) e pådje: epådjneu(se). Disfondowes: pâje, pâdje, paudje.

pådje 2 [o.n.] (reclôs) ansinî. Po-z aveur on bon cok, i fåt k' i grete dins l' pådje (ramexhné pa M. Francard). Pa des côps, gn aveut on tchvå ki s' riboltéve, d' aveur fwait on fås movmint, dins ene fåsse voye e bwès, u ciddé dins l' pådje, rider (ramexhné pa L. Mahin). Saiss bén k' i gn a k' twè, vî måbelair, Ki pout tchanter so on pådje tos tes airs ? (C. Bentz). F. parc au fumier, tas de fumier. >> Beronpådje: no d' ene plaece di Nåwinne. >> li pus gros pådje do viyaedje: li pus ritche cinsî. I waitént d' maryî leu valet a ene comere avou on gros pådje divant leu måjhon. >> I fåt cuber l' pådje divant d' aler al djin: i fåt rwaitî li groxheur do pådje divant d' aler cortizer. >> moenner l' pådje: moenner a l' ansene. >> côper l' pådje: côper dins l' ansinî al hepe paski l' ansene est trop damêye, pol tcherdjî pus åjheymint. >> li fond d' pådje: li dzo, la k' l' ansene est macaesse. >> bon a fote sol pådje: bon a fote ås riketes. F. rebus. >> Il est come on cok dissu s' pådje: i s' sint mwaisse. >> I sont s' leu pådje: i sont e leu måjhone, u fé come e leu måjhone. Disfondowes: paudje [-tch], pâtche, paurdje, Gm. pôrdje, poûrdje. Etimolodjeye: latén "paricus" (eclôs) avou rastrindaedje do sinse (pair, plaece a l' ansene). Coinrece Basse-Årdene. | pårdjire [f.n.] 1. plaece do pådje. Li pårdjire est plinne: i rfårè moenner a l' ansene. Il a må plaecî s' pårdjire. F. Fosse à fumier. 2. bigåd ki sûne do pådje et fé on frexhea padvant. Il aveut fwait froed ç' nute la k' el pårdjire aveut edjalé. Disfondowes: paurdjire, pârdjire, paurdjère.

pådje 3 [o.n.] (v.m.) sicalot (pitit aidant) d' on rwè, d' on signeur, ki lyi fwait ses olivetes. Oubén, c' est ene riglêye di pådjes ki pasnut, et poirter des plats tot ewalpés d' wapeurs (A. Daudet, rat. pa C. Wilmotte). F. page. Disfondowes: pâje, pâdje, paudje.

padrî I. [divancete] dirî. Elle est todi padrî mi. F. derrière. II. [adv.] dirî. Il a passé pa padrî. Et vla k' ene feme, k' aveut ene piete di sonk dispoy doze ans, avança pa padrî et apiça l' boird di s' mousmint (sint Luk, ratourné pa J.M. Lecomte). Contråve: padvant. >> aveur èn ouxh padrî: fé des sacwès k' i n' fåt nén, tot s' muchiant. Ele n' a pont d' ouxh padrî, mins on grand å lådje padvant (A. Gauditiaubois). III. [o.n.] foirt adoûcixant mot po cou. Dji n' a veyou ki s' padrî. F. postérieur. Disfondowes: padrî, pardèriêre. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje di deus dvancetes, a pårti do shuvion "pa drî".

padvant I. [divancete] divant (tôt cåzant d' ene plaece). Ni t' mete nén padvant mi. Il a prandjlé sacwants munutes padvant l' finiesse di s' tchambe (L. Somme) On dit eto: ådvant di. F. devant. II. [adv.] divant. Il a passé pa padvant. Contråve: padrî, en erî. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje di deus dvancetes, a pårti do shuvion "pa dvant".

paene [f.n.] 1. boket metou ådvant des calotes po waeranti les ouys do solea. 2. divant do mårtea. 3. boket do toet ki passe li meur, ådfoû. On dit eto: sovronde. 4. bwès metou di tchaeke costé d' ene tcherete, po-z ateler li tchvå inte. F. brancard. Disfondowes: pène, pane.

paile [f.n.] payele. Dji vs va fé gleter tot vos rmetant al narene l' odeur del pougneye di kertons k' on lait souwer evoye el paile (M. Slangen). F. poële. >> dmorer el paile fåte di cråxhe: èn nén trover a s' maryî, po ene crapåde. F. coiffer sainte Catherine. >> tortea al paile: påstedjreye fwaite el måjhone avou les restants del påsse a pwin, k' on leye cure el paile avou do saeyén et do boure. Disfondowes: pêle, péle, pèle, pinle. Etimolodjeye: latén "patella" (minme sinse). | pailêye [f.n.] çou k' gn a dins l' paile. F. poêlée. | pailete [o.n.] 1. pitite paile. Sol sitouve, gn aveut tofer ene pailete d' aiwe acou des cawes di ceréjhe ou del tiziene avou des foyes d' acaciå (G. Ghys). 2. (rilidjon catolike) sôre di ptite paile avou on court mantche k' on ramasse les ofrandes divins a l' eglijhe. On dit eto: harbote, schiele. | paileuse [f.n.] machine des terasseus, avou come ene grande paile ådvant, po prinde des teres et les sorlever. F. pelle mécanique.

pair 1 [f.n.] u [o.n.] 1. cwåré d' ene hoyire (grande sitindowe, retouré d' on meur, avou les ahesses metowes åtoû do beur. F. carreau de mine, cour de charbonnage. 2. retourêye plaece k' on-z î mete ene martchandijhe. F. parc, magasin. 3. coû d' ene måjhon. F. cour. 4. ansinî retouré d' on murea. On dit eto: pådje. F. (parc au) fumier. 5. aireye (di fleur, di verdeure). On dit eto: pårea, pårtchet. F. carré de jardin. Etimolodjeye: latén des djins "parricus" (eclôs). | pårea [o.n.] 1. aireye (di fleurs, di verdeures) F. carré de jardin. 2. pitit pårk å mitan d' ene veye. Les efants djouwèt sol pårea. F. place publique. >> Sol Pårea: (la-minme: so l' Pèrê) no d' ene plaece di Serè. 3. (mot d' houyeu) cwåré d' ene taeye leyeye a èn ovrî abateu. T' aveus on bea pårea. La èn åjhey pårea ! >> fé on pårea: tot fé l' ovraedje so vosse boket d' taeye. >> ci sereut lyi fé l' pårea bea: ci sereut fé l' ovraedje por lu. >> Li mariaedje lyi a fwait l' pårea bea: il a maryî on ritche. F. épouser une dot.. Coinreces Payis d' Lidje. | pairmete [o.n.] éndjole k' on met des pîces divins, po-z awè l' droet d' parker si oto dins l' rowe d' ene veye. rl a: tchirlike. F. horodateur. Disfondowes: pârk'mète, park' mète, pêrmète. Etimolodjeye: calcaedje do F. d' Beldjike "parcmètre" (minme sinse), esp. "parquímetro", riwalonijhî avou l' sorwalonde del Hesbaye "pair" po "park", 1985.

pair 2 [o.n.] å pair do pôce u (tot s' brouyant) å pair des pôces [advierbire] foirt bén, bén comifåt. Èn ovraedje fwait å pair do pôce (F. Deprêtre et N. Nopère). Il aprind å pair do pôce. L' eberwetaedje a stî å pair des pôces. F. parfaitement, à la perfection, au mieux. Coinrece Payis d' Tchålerwè et d' Nameur.

påjhûle u påjhire [addj., todi padvant] 1. plin d' påye, ki n' si bate nén voltî. F. paisible, pacifique. 2. coet (k' on n' î ôt pont d' brut) F. paisible, calme. | påjhirté [f.n.] airance la k' tot est påjhire. F. tranquilité. | påjhûlisté [f.n.] cwålité d' ene påjhûle plaece, dit dins ene fråze di mouwance. Etimolodjeye: cawete -isté, 1900.

pake [o.n.] cossina inte des djins ki n' ont nén les minmès idêyes ni les minmès såmes so çou k' a stî trové di comon, cwand tchaeconk a leyî tchaire on pô di ses rvindicåcions. On pake sociå; on pake di nén atacaedje; on pake di govienmint, on pake avou l' diale. Si les cossinantès pårteyes ont des tuzêyes lon erî d' n' on l' ôte, on pake c' est l' mitan voye k' a polou esse trovêye cwand tchaeke onk a yeu metou on pô d' aiwe e s' vén (P. Sarachaga). rl a: påye. | paker [v.s.c.] fé on pake; Li Tchalete, sapinse k' on n' dijheut, aveut paké avou l' diale (L. Mahin). F. pactiser, traiter.

pake: Sinte Djetrou riprind å diale ki pake k' on cavlî d' Nivele aveut siné so påtchmin avou èn asso (dessinaedje da D. Schillings, divins: Walonreye, tere di Ledjindes.)

Påke I. [no d' fiesse, femrin singulî] (rilidjon catolike) 1. fiesse des crustins ki rmimbere li ravicaedje da Djezus-Cri, ki bodje d' anêye en anêye, inte li 22 d' måss eyet l' 25 d' avri. Si Påke est tårdowe, l' anêye serè tårdowe. >> floreye Påke u vete Påke, u ptite Påke, u beneye Påke: dimegne did divant Påke; rl a: floreye, rl a: påkî. >> grande Påke: Påke, eneviè Pitite Påke. >> londi d' Påke: londi d' après Påke, fiesse-djoû. rl a: godet, djama. >> clôse Påke, u eclôse Påke, u reclôse Påke, u serêye Påke, u blanke Påke , u Påke des mônîs: dimegne d' après Påke, rl a: clôse. >> clå d' Påke: onk des cénk pitits clås d' cire ki sont plantés a môde di croes el cidje di Påke. On benixheut les clås d' Påke, et-z endè mete onk dizo l' soû d' l' ouxh po tchessî les macrales. >> lapén° d' Påke. >> oû° d' Påke. II. Påkes [no d' fiesse femrin pluriyal] fiesses di Påke, del floreye Påke å dimegne d' après Påke. >> Blanc Noyé, vetès Påkes, vete Noyé, blankès påkes: Cwand gn a del nive a Noyé, end a pont a Påke, eyet årvierdimint. Disfondowes: Pauke, Pâke, Gm. Pêke. (miersipepieuzmint al Mape ALW 3, 66).

Påke: Li Crisse, k' a stî clawé sol croes li djoû Bon Dvénr, va raviker li djoû d' Påke (poirtrait hacné sol Daegntoele).

påke 1 rl a: påkes.

påke 2 [f.n.] påkete. On trimpéve del påke divins l' benwatî po rbeni l' måjhon cwand i toune (F. Deprêtre et R. Nopère). On fjheut l' toû d' l' eglijhe avou èn doket d' påkes (ramexhné pa L. Mahin). >> dimegne des påkes: floreye Påke. rl a: påkî 1.

påkes [f.n.t.pl.] (rilidjon catolike) 1. divwers des crustins al fiesse di Påke. >> fé ses påkes: aler cfesser ses petchîs, et-z aler al comunion, tins des deus samwinnes åtoû d' Påke. >> fé ses påkes avou les mônîs: fé ses påkes li tot dierin djoû, come les mônîs k' estént måhonteus d' awè frawtiné so les farenes k' i rindént azès djins. 2. comunion° solanele. >> esse saiwe come l' efant ki fwait ses påkes: èn rén sawè des emantcheures del veye. F. être candide. Disfondowes: paukes, pâkes. | påcresse [f.n.] båshele tote blanke mousseye, li djoû di s' grande påke.

påkî 1 [o.n.] 1. bouxhon, e sincieus latén Buxus spp. ki sieve a fé les håyes, k' i gn aveut dins tos les cortis, el Walonreye, po-z endè prinde des coxhetes po beni al floreye Påke. >> dimegne des påkîs: floreye Påke. 2. råpén ki fwait ses påkes. rl a: påcresse. | påkete [f.n.] 1. coxhete di påkî, beneye al floreye Påke. On-z aléve mete des beneyès påketes so les tombes, ås bondius so les djîvås, et ås gorheas des tchvås. Dj' aveu-st al mwin on gros doket d' påketes (A. Yande). >> ås påketes: al floreye Påke, rl a: ripåcter. 2. båshele ki fwait ses påkes. rl a: påcresse.

påkî (poirtrait saetchi pa L. Mahin).

påkî 2 [v.c.] mete del påkete so des cayets a beni. El Hôte-Årdene, on påkive les rgons so troes coines do tchamp, li cwatrinme, c' esteut po leyî ndaler les lumçons. Cdj: dji påkeye, nos påcans. Disfondowes: paukî, pauki, pauker, paukè, pâkî, pâki, pâker, pâkè. | påcter [v.c.] påkî. Les batlîs påctént todi l' vierna. rl a: ripåcter.

påkî d' pucele [o.n.] fleur måve clair, ki vike a l' ombrire, e latén sincieus, Vinca spp.. F. pervenche. rl a: fleur di moirt, fleur di may.

påle 3 [f.n.] cwåte d' ene des coleurs do cwårdjeu, ki l' dessin est ene sacwè d' pondant, come ene påle (schoupe). Dj' a on gros pwès so li stoumak; I toûne des påles, i toûne des makes (J. Franquet). rl a: pike. F. pique. >> hasse di påle: (nén piké des viers) vé. F. pénis. >> i toûne do påle: a) (å cwårdjeu) c' est pike ki va. b) (nén piké des viers) mi vé est presse po vs fé plaijhi.

paleyozoyike I. [o.n.] ere del schåle des tins djeyolodjikes, ki va d' i gn a 570 miyons d' anêyes disk' a 225 miyons d' anêyes did ci; elle est shuvowe pa l' ere mezozoyike. II. [addj.] k' a-st a vey avou ciste ere la.

palvole [f.n.] påwion. Waitîz çk' i gn a so m' bresse Ene djoleye palvole Avou cwate djaene penas (J. Boitte). Disfondowes: palvole, parvole, polvole, porvole, pèlvole, pèrvole, pirvole, papilvole, papivole, parivole, paravole, palivole, miersipepieuzmint el notûle A.L.W. 8.139. Coinrece aschate walon-picård.

påme [f.n.] påte. Disfondowes: paume, pâme.

pampiesse [o.n.] faxhete a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po refaxhî les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). Disfondowes: pampiesse, pampers'. Etimolodjeye: måke di fabrike divnowe on cmon no, 1970.

pane [f.n.] sôre di plate brike, avou des rinneures po s' agritchter n' ene l' ôte, ki sieve a covri les toets. T' as pierdou l' blanke måjhone Et s' tchapea d' rodjès panes (L. Warnant). F. tuile. >> pane di cresse: pane metowe al miercopete d' on toet. >> pane di veule; u: di vere: tiesse d' on pelé. Si ci-la si såreut rwaitî dins s' pane di veule, i n' sondjreut djamåy a prinde feme (F. Barry). | panter [v.c.] rascovri on toet avou des panes. Råyîz vosse toet di strin, s' el fijhoz panter (ramexhné pa J. Haust). Disfondowes: pan'ter. | pantaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "panter". Li pantaedje di m' toet a stî må fwait. Disfondowes: pan'tadje, pan'tèdje, pan'tâdje. | panteu [o.n.] ovrî ki fwait des pantaedjes. rl a: covreu, schayteu. Disfondowes: pan'teu, pan'teur. | pantreye [o.n.] oujhene wice k' on fwait des panes. Disfondowes: pan'trîye, pan'trèye. | pantî 1 [o.n.] 1. ovrî k' overe dins ene pantreye. 2. panteu. Disfondowes: pan'tî.

on toet d' panes (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

pane 2 rl a paene.

påne [f.n.] cruwåd målåjhey a råyî. Totes les pånes, totes les pires Estént o trô del voye cårire (C. Bentz). rl a: dints d' tchén. F. chiendent. Disfondowes: pâne, plâne, paune, pin.ne, pwin.ne. Etimolodjeye: flamind "paan" (minme sinse), avou assaetchance di "poenne" (k' on-z a des poennes a råyî). Coinrece Årdene. | påniveus, e [addj.] rimpli (eye) di pånes, tot cåzant d' on tchamp, d' on corti. Disfondowes: pâniveus, pauniveus, pin.niveus, pîniveus, pwin.niveus. Coinrece Payis d' Måtche, di Bastogne, do Tchestea. | påneus, e [addj.] påniveus(e). Coinrece Payis di Ståvleu et d' Måmdey.

påne: des pånes dins on tchamp d' betråles (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

panea [o.n.] 1. boket do dzo des longuès tchmijhes kel ci d' padrî aléve disk' å dzo des fesses. >> a panea volant; sins marone, avou djusse li panea del tchimijhe ki vs catche li drî. On dit eto: a panea-cou. 2. plake di bwès ou d' èn ôte materiå, avou do tecse dizeur po dner des racsegnes. 3. (mot d' éndjolisse) cwåré boket dins on purnea, ki mostere des racsegnes ou håynêye des sacwès, mins k' on n' î pout nén scrire divins. Etimolodjeye: bodje « pan »,(nén eployî tot seu) cawete -ea.

panea-cou [o.n.] cou djusse catchî pa on panea. Les djins ki nos voeyént nos criyént « Panea-cou ! » (Juliette Franquet). >> a panea-cou: a panea volant. F. en pan de chemise. >> Panea-cou Plådje: plådje so l' Aiwe d' Oûte, a Lidje, la k' les pôves ki n' avént pont d' mayots s' alént bagnî a panea-cou. Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon (cou e panea).

panf ! [mot-brut] brut d' on côp d' fizik.

panse [f.n.] >> awè må l' panse après: djéryî so. rl a: vinte, rl a: må-d'-panse.

panter, pantaedje, panteu, pantreye, pantî 1 rl a: pane.

pantî 2 [o.n.] (v.m.) sôre di vî eraire a pî.

Pantok dins: djårdén Pantok [omrinne sustantivire] aite. F. cimetière. >> esse pol djårdén Pantok: esse presse a mori. F. condamné. Disfondowes: Pan'tok. Coinrece walon do Mitan et do Coûtchant.

påpåd I. [o.n.] (mot d' efant) 1. pitit efant ki vént di vni å monde. C' esteut ene grande låze di oizires k' on meteut les påpåds ddins (M. Hicter). Båjhoz l' påpåd, mamé ! (H. Forir). Li påpåd esteut ki muzléve dins l' birce. Cwand k' on-z av' bén rafaxhî l' ptit påpåd, i lyi faleut co mete on covterea. Dji m' a clegnî dzeu l' birce di m' soû, et dire: "ké noer påpåd !". Come des parints ki spotchrént les canadas, les raecenes et l' fricassêye po fé ene pape po leu ptit påpåd ki cmince a mwindjî (L. Mahin). Li mame a waitî d' aveur on passe-avant po ndaler vey Mohamed a l' amigo et lyi mostrer si valet, Anass, on påpåd d' shijh moes, k' i n' aveut ddja måy veyou (L. Mahin). Sins fenins, kimint nouri on påpåd, sortot el capitåle, wice ki les crompires ni crexhént nén sol pavé ? (R. Boulengier) rl a: efant, marmotea, gnognot, gnot, gnouk. F. bébé, poupon, poupard. >> Nannoz, påpåd niket: mots d' birçaedje po-z edoirmi les påpåds. >> fé do påpåd u fé l' påpåd: si cdure come èn efant d' cénk ans. 2. grand vea (grand sot). I n' våt nén ene djaeye: c' est on påpåd (H. Forir). F. dadais, niais. II. [o.f. no addjectivrece] ki s' codût come on ptit efant. K' il est co påpåd, po si ådje ! Disfondowes: paupaud, pâpâd, pâpârd. Etimolodjeye: bodje "pope", cawete "-åd", avou assaetchance del voyale do deujhinme pî sol cene do prumî.

Li pus bea påpåd sol daegn (poirtrait saetchî pa P. Saratxaga, sol waibe da Sara).

påpåd-asprouvete [o.n.] påpåd-bocå.

påpåd-bocå [o.n.] (po rire) efant k' a skepyî en on bocå, o labo. F. bébé éprouvette.

påpåd-lolô [o.n.] (mot d'efant) 1. çou k' divnèt les holenes, tot souwant, et dmorer dins ene cadjolete come do bwès, divant d' divni påwions. Li halene va swîmer et divni on påpåd-lolô. F. chrysalide. rl a: lolô. 2. plante ki li nén drovowe fleur rishonne a on refaxhî efant, e sincieus latén, Arum spp. rl a: pî-d'-vea, arone. 3. grand påpåd, grand sot. Disfondowes: paupaud-lôⁿlôⁿ, pâpâd-lôⁿlôⁿ, pâpâd-lôlô, paupaud-lolôⁿ.

Pa dzo: On påpåd-lolô di scarbote (poirtrait saetchî pa Mitsuhiko Imamori) A droete: Li no d' påpåd-lolô est eto dné å pî-d'-vea, a cåze del djonne fleur (Did sol Daegntoele).

pape [f.n.] boleye. | papiasse [addj.] påsteus(e), plakant(e) come del pape. Sacwants kilos d' farene fijhént bén l' afwaire po prusti deus u troes pwins, ki n' aplaként nén al linwe come li gris papiasse do ravitaymint (Y. Lorent). F. pâteux (euse), filandreux (euse).

Paragway 1 [no d' aiwe] mouze (fleuve) di l' Amerike nonnrece, e castiyan "Paraguay", 2.500 km long, avou ene lådjeur moyene di 500 metes. Il a s' sourd o Braezi, saiwe å dtruviè del republike do Paragway disk' al Årdjintene, wice k' il egoline dins l' Parana. C' est ene aiwe ki sopoite des grands bateas djusk' al veye d' Asunción.

Paragway 2 [n.pl.] payis di l' Amerike nonnrece, e castiyan, Paraguay, metou inte li Boliveye, l' Årdjintene eyet l' Braezi, 406.752 km² long et lådje, avou 4.277.000 dimanants. Mwaisse-veye: Asunción. Lingaedjes oficirs: castiyan et gwarani. Manoye: Guaraní (PYG). Li dierinne consitucion do payis li definixh come on payis bilingue, li gwarani est asteure acsegnî eyet eployî come lingaedje d' acsegnmint ezès scoles. Nonante å cint des paragwayins djåzèt l' gwarani. Disfondowes: Paragwê, Paragway. | Paragwayin, inne [o.f.n.] dimanant(e) e Paragway. | paragwayin, inne [addj.] do Paragway. Disfondowes: paragwêyin, paragwayin, èn.ne.

Paragway: li catedråle d' Asunción (poirtrait hacné sol Daegntoele).

paraplouve [o.n.] rond toetea metou so ene cane, po s' waeranti del plouve. Riloukîz les binamés hanteus a deus dizo l' minme paraplouve (J.Franquet). Disfondowes: paraplûve paraploûve, paraplû, parapwî.

parchumint rl a: påtchmin.

parcmete rl a: pairmete.

pardju [mot criya] sôre di djuraedje nén corant. Obén pardju nonna ! Etimolodjeye: etroclaedje di "par Diu".

parey, e I. [addj.] sifwait. Rivnoz, pårén; on n' si bagne nén dins Mouze pa ç' tins la a des pareyès ådjes (L. Hendschel). II. [o.f.n.] sifwait(e). >> on (ene) parey(e) a mi (ti...): on (ene) sifwait(e) ki mi (ti...). Les efants vont todi e vacances avou des parey a zels. F. collègue, camarade de classe, de bureau. | pareymint [adv.] sifwaitmint. >> et vos pareymint: dijhêye al novel an po responde a ene sakî ki vs sohaite li boune anêye. >> - Les strons sont edjalés - et vos pareymint: kénte classike del novel an, wice k' on fwait les cwanses, tot s' fotant di sohaiter l' boune anêye a onk (ene) k' ôt deur. Disfondowes: pareymint, parèyëmint, parèlièmint, parèliumint, parèliëman.

Paris [n.pl.] mwaisse-veye di France. >> Dji frans come a Paris, dji leyrans ploure:; u: >> S' i ploût, nos frans come a Paris, nos nos metrans al coete: rl a: ploure. >> Il a ndalé a Paris so ene gade, et i nd a rivnou so ene savate: rizêye d' onk k' endè va el veye po divni ritche, et ki rvént sins l' sô. >> ponte di Paris: picåd (gros clå, dipus d' 10 cm long). | Paridjot, Paridjote [n.dj.] djin d' Paris. F. Parisien, Parigau. Etimolodjeye: cawete -idjot.

parket | parketaedje [o.n.] dessin come on parket metou so li dzeu d' ene tåve, d' on meube. Li mape est trawêye; waitans a nos di n' nén anichî l' parketaedje. Etimolodjeye: cawete -aedje 2 (acawêye å no).

pårler (codjowaedje) I. [v.c.] cåzer. I n' pårlêynut nén arabe. rl a: djåzer, dvizer. II. [v.s.c.] 1. cåzer. Trop pårler nût. Les djins di ç' costé ci, c' est des djins ki xhuflèt, ki pårlèt po n' rén dire, ki pårlèt po djåzer (J. Beaucarne). >> pårler del narene (u: do nez): pårler tot fjhant passer l' air på nez. F. nasiller. >> pårler netmint (u: håynetmint): dire todroet çou k' on pinse. rl a: platezak. F. sans ambages. 2. cåzer dvant les djins u d' ene grandiveuse manire. Li ci ki pårlêye insi, c' est Karel Vinck, mwaisse des mwaisses e l' Flande (J.Cl. Somja). rl a: plaider, plaiti. F. parler, discourir, s'exprimer. | pårler [o.n.] 1. manire di djåzer. Il ont on pårler d' barakî. 2. lingaedje ki n' est nén ricnoxhou. Il a lomé s' motî: "diccionaire do pårler del Gléjhe". Dj' a rtrové des mots ki sont bén d' après Djiblou avou l' accint ki saetche ene miete après l' pårler d' Djåçlete ou k' on rtrove co do costé d' Nivele, mins k' on n' direut nén a Nameur (J.F. Brackman). rl a: pårlaedje, cåzaedje, patwès. F. parler, dialecte, idiome. >> rifonde les pårlers d' on lingaedje: fé on cmon scrît lingaedje. Ehåyî on lingaedje, c' est travayî dsu, metans candjî l' ôrtografeye, fé des noûmots ou rfonde les pårlers dins on seul sicrît lingaedje (L. Hendschel). F. normaliser, standardiser une langue dialectalisée. | pårlaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "pårler". A tos les vîs ki dins l' pårlaedje Si leyèt åjheymint ndaler Dj' elzî di dins m' bea lingaedje Våt mî s' taire ki d' må cåzer (F. Vanuffel). Li Cossey di l' Urope a metou so pî li Påye Uropyinne des Lingaedjes Dilérins pask' on s' a rindou conte k' gn aveut des pårlaedjes k' estént a schape di disparexhe (J. L. Fauconnier). Françwès Loriaux aveut fwait ene tchanson avou tos vîs mots walon, et l' lomer: "pårlaedje congolès". F. langage, parole, expression, élocution, propos, parler, dialecte, idiome, patois, argot. | pårlî [o.n.] advocåt. Avou les femes, i saye di rire; Mins nerén, i n' a nén l' manire; I n' les såreut ddja adawyî, I n' a nén l' badjawe d' on pårlî (I. Battutita, rat. pa L. Mahin).

pårlufone [o.n.] ahesse des måjhones, la k' on pout djåzer avou les djins ådvins, a pårti d' on micro metou dvant l' ouxh. Il a souné, Lyi a dvizé å pårlufone Dins l' brut del Corinveye (D. André). Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do francès d' Walonreye "parlophone", emantchî hinkeplink avou l' bodje-cawete greke "phonos" (vwès), 1970.

pårlumint [o.n.] ezès payis democratikes, plaece k' on pårlêye so l' emantchaedje des lwès. Dji m' ewaere ki, tot å long des discussions sol Decret des Lingaedjes do Payis di 1983, soeye-t i el comission udonbén al pirlotche do Pårlumint, gn a nouk des cosseyîs cminåltaires k' åye yeu l' hass di cour di dire sacwants mots e walon (G. Mottard). F. parlement. Ingl parliament. Esp. parlamento. Disfondowes: paurlumint, pârlumint, pârlëmant. Disfondowes: Calcaedje riwalonijhî do F. "parlement". Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. "parlement". | pårlumintî, pårlumintresse [o.f.n.] li ci (cene) k' a ene plaece å pårlumint. F. parlementaire, député(e). Etimolodjeye: bodje "pårlumint", cawete di mestî -î, 2002. | pårlumintaire I. [o.f.n.] pårlumintî (resse). II. [addj.] å, do, pol pårlumint. Ene seyance pårlumintaire. Croejhete: eployîz purade l' addjectivire "do pårlumint, å pårlumint, pol pårlumint" ki l' addjectif "pårlumintaire". Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. "parlementaire".

parmetî [o.n.] ome di mestî ki fjheut des paltots. Gn aveut ene ene grande veye dinltins, on parmetî (L. Gastes).F. tailleur.

pårotche [f.n.] 1. sitindowe ki les djins vont a messe el minme eglijhe, et la k' gn a k' on curé. Li curé est mwaisse dins s' pårotche (J. Coppens). Dins ene grande pårotche, gn aveut sacwants vicaires, on curé et on mårlî.. N a di-set pårotches a Lidje (H. Forir). Gn a ddja waire di pårotches k' ont come patron li prumî ome k' a dmoré e viyaedje (Joseph Houziaux). F. paroisse. >> fiesse del pårotche: dicåce. F. kermesse, fête paroissiale. >> On pretche todi po s' pårotche: On saye todi di disfinde ses idêyes, di cåzer po wangnî des cwårs. On dit eto: po s' tchapele. >> I fåt mete li clotchî å mitan del pårotche: wårer les alaedjes et l' otorité. On dit eto: li moustî. F. garder de l'ordre. >> laide pårotche, sitårêye pårotche: pårotche avou tos des ptits hamteas metou lon erî. I gn aveut lon d' on viyaedje a l' ôte, c' est l' vraiy; e s' sitårêye pårotche (A. Lalou). F. paroisse dispersée. >> El laide pårotche: Tnîveye. 2. grande eglijhe (eneviè les tchapeles). Dj' a stî a messe al pårotche. Dispaitche tu ! Dj' etin les clotches ki sounèt å clotchî del pårotche ! F. église paroissiale. 3. tos les pårotchîs. Tote li pårotche esteut a l'etermint. 4. (imådjreçmint) sôre, cogne di des djins u des martchandijhes. >> esse del minme pårotche: di minme livea sociål. F. de même condition. >> di totès sôres di pårotches, di totes les pårotches: di totes les cognes, di totes les grandeurs, di totes les cwalités, tot djåzant d' martchandijhes. Disfondowes: paurotche, porotche, paroche, parotche, parwèsse, pârwèsse, parwasse; vîs scrijhas: parosse (12inme sieke). Etimolodjeye: latén des djins "parochia" (minme sinse), calké do grek "paroikia" (coulot d' måjhones). | pårotchin u pårotchî, pårotchinne u pårotchresse [o.f.n.] li ci (cene) k' est d' ene metowe pårotche. Nos rvoeyans pa leus mwins Li pus bele des eglijhes; Ossu l' bon pårotchin doet dire li verité (P. Lagrange). >>  on drole di pårotchin: on drole d' ome. on dit eto: d' apôte. F. drôle d'apôtre, d'individu; vilain bougre, vilain coco. Disfondowes: paurotchin, paurotchî; paurotchin.ne, paurotchresse, parotchin, parwèssyin, parwèssyin, -in.ne, parochyin, parochiène, parwèsyin, parwèssiène, parwasyin, -iène, parotchî, parotch'resse. | pårotchaedje [o.n.] aroyaedje d' ene pårotche. | pårotchå, pårotchåle [addj.] k' a-st a vey avou les pårotches. l' oficire pådje do secteu pårotchå d' Djambe (tite d' ene waibe). F. parochial(e).

parpinser (codjowaedje) I. [v.c.] (v.v.m.) tuzer comifåt (a ene målåjheye sacwè). Esmayel, c' esteut co l' ci ki parpinséve les "sistinmes D" po racopler les copiutreces bulgåres avou les scrireces turkes et des triclêyes d' ôtes emantchaedjes inla. Nouk ni parpinse les dmandes di liberté culturele des Berberes. (Lucien Mahin). Fåreut deus troes hagnons en on decret, ki dnénxhe å peupe walon li droet di parpinser si culteure, si acsegnmint et ses sincieusès rcwerances (Afitcha pol tuzance walone). rl a: atuzler. F. imaginer, concevoir, étudier. II. si parpinser [v.c.] si tuzer moirt. On dit eto: aveur åk e trexhe°, ratuzer, racatuzer. F. être préoccupé.

pårt [f.n.] boket. rl a: ôte pårt, nole pårt, kéke pårt. >> èn nén dner s' pårt å tchén u: å tchet: a) magnî voltî d' èn amagnî, k' èn ôte n' inmréve motoit nén. Del misse, o oyi k' on nd a magnî; nosse Djôzef ni dnéve måy si pårt å tchén. Franwal: ahåyant po: ne pas cracher dessus. b) èn nén fé moens d' arnåjhreyes, di biestreyes k' èn ôte. Dj' a yeu bråmint d' efants, des arnåjhes di fis, des spitantès båsheles, et avou ça des belès-feyes ki n' dinént nén leu pårt å tchet (J. Selvais). Franwal: ahåyant po: ne pas être en reste. >> fé les pårts: diner a tchaeconk li boket ki lyi rvént (d' ene eritance, evnd.). >> i (ele) n' esteut nén la cwand on-z a fwait les pårts: i (elle) est biesse (come si on-z åreut pårti l' sûtisté, et k' i n' åreut nén yeu s' pårt). Franwal: ahåyant po: il lui manque un brin. >> a pårt...: sins conter... rl a: apus ki. Disfondowes: paurt, pârt, paut. | pårtiveus, e [addj. & o.f.n.] li ci (cene) ki pretche po pårti on payis, po ene coine di ç' payis la si dislaxhî. Les kékes Walons ki n' ont måy croeyou cisse fåve la, on ls a traité d' tos les nos: pårtiveus, aschatîs, walingants (J.Cl. Somja). F. séparatiste. Etimolodjeye: bodje "pårt", cawete -iveus, 2002. | pårtiveusté [f.n.] kidujhance ou tuzance pårtiveuse. F. séparatisme. | pårtaedje 1 [o.n.] 1. pårtixhaedje (fijhaedje di pårts). I n' ont nén co fwait l' pårtaedje, et l' pé est moirt dispu bén ddja deus moes. F. partage. 2. sacwè k' est da tertos. On prind ene djaeye u deus po les mete e pårtaedje (L. Mahin). 3. (mot d' éndjolisse) pårticion ou plake metowe so ene ôte éndjole k' on pout eployî å dtruviè d' ene rantoele locåle (ruslî). Avou Windows, vos avoz ene imådjete "Vijhnaedje rantoele" u "ruslî" ki mostere les ôtès copiutreces sol rantoele locåle, et po tchaeskene di zeles, leyî vey çou ki pout esse eployî, come sicrirece, mins ossu come pårtaedje; les pårtaedjes des ôtès éndjoles polèt esse rilomés "G:" ou "H:", et eployîs come si ç' sereut so vosse prôpe éndjole (P. Saratchaga). Ingl. "share". Etimolodjeye: bodje "pårt", cawete -aedje 2 (acawêye a on no).

pårtchet [o.n.] pitite aireye di fleurs. Dj' a semé on pårtchet d' fleurs. So li dvant c' esteut on bea waezon avou des pårtchets d' rôzîs (J.P. Dumont). F. parterre. >> pårtchet d' ataetches: rîlêye d' ataetches pikêyes dins do papî. Disfondowes: paurtchet, pârtchet. Etimolodjeye: bodje latén "parricus" Coinreces Payis d' Lidje et Condroz.

pårtaedjî [v.c.] 1. pårti. Dji nos alans pårtaedjî e deus gropes, et nd aler tchaeke a ene tåvlêye. rl a: ripårtaedjî. F. partager, répartir. 2. leyî les ôtes profiter d' ene sacwè k' est da vosse. I vos fåt pårtaedjî vos djouwets avou vos ptits soçons. 3. (mot d'éndjolisse) leyî vni des ôtès djins d' ene rantoele so voste éndjole, tot lzî mostrant vosse pårticion. Ingl. to share. Etimolodjeye: viebe fwait sol no "pårtaedje". | pårtaedjaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "pårtaedjî". Vola ene imådjete e walon ki mostere li pårtaedjaedje d' ene éndjole avou les ôtès copiutreces d' on ruslî. F. mise en commun. Ingl. sharing.

Boket del waitroûlêye do Cinte di Contrôle do sistinme d' operance Mandrake 9.0 e walon, avou l' kimande po pårtaedjî avou ds ôtes éndjoleus d' ene rantoele u d' on ruslî des pårticions k' i gn a di voste éndjole.

pårti 1 (codjowaedje) I. [v.c.] 1. fé des pårts. rl a: racapårti. F. répartir, diviser, partager. >> 72 pårti e ût, kibén fwait ç' ?: dimande di l' operåcion do pårtixhaedje. F. divisé par. 2. (mot d' éndjolisse) discôper ene deure plake po-z î mete des sistinmes di fitchîs dins des bokets ki n' si cmaxhèt nén. F. partitionner. Ing. to partition. II. si pårti [v.pr.] si côper e deus u dipus d' deus pårts. Nos ns alans pårti e deus gropes, et nd aler tchaeke a s' tåvlêye.. rl a: pårtaedjî. | pårtixheu, pårtixheuse u pårtixhresse [o.f.n.] 1. li ci (cene) ki pårtixh ene sacwè. F. répartiteur. 2. pårtiveus(e). F. séparatiste. | pårtixhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "pårti 1". F. répartition, partition, division, fraction. >> tåvlea di pårtixhaedje: (mot d' éndjolisse) tåvlea a cminçmint d' ene deure plake k' i gn a totes les racsegnes sol pårtixhaedje k' a stî fwait. F. table des partitions. Ing. partition table. | pårtixhrê [addj.] k' a a vey avou ene sacwè ki pout esse pårti, tot djåzant d' on prono, d' èn årtike. "do" est èn årtike pårtixhrê, u pårtixhant årtike; "endè" on prono pårtixhrê. F. partitif. Etimolodjeye: viebe "pårti", cawete -rê (omrinne piceure del cawete "-rece"), 1997. | pårti [o.n.] (mot d' cårculaedje) dins on cårcul di pårtixhaedje, li chife di dzeu, ki va esse pårti. F. numérateur. Etimolodjeye: pårticipe erîrece prind come no, 2002. | pårtixhant I. [o.n.] (mot d' cårculaedje) dins on cårcul di pårtixhaedje, li chife di dzo, ki dit l' nombe di pårts k' on va ctaeyî li ci do dzeu. F. dénominateur. >> li pus ptit cmon pårtixhant: li pus ptit nombe ki deus mombes polèt esse pårtis pa ambedeus. F. PPCD (plus petit commun dénominateur). II. pårtixhant, e [addj.] ki pårtixh. >> pårtixhant årtike: do, del, di l' , des, pont di, pupont di, nou, nol. Pondants et djondants: Les pårtixhants årtikes. Etimolodjeye: bodje pårti, cawete -ant, 2001. | pårtixha [o.n.] (mot d' cårculaedje) sicrijha d' on nombe dizo l' cogne d' on pårtixhaedje di deus nombes etirs: li nombe metou ådzeu si lome li pårti, li ci metou å dzo li pårtixhant. F. fraction. Etimolodjeye: bodje pårti, cawete -a (rizultat absitroet di l' accion), 2002.

Waitroûlêye Linux e walon ki mostere les tchuzes possibes tins do pårtixhaedje des deurès plakes, divat d' astaler on sistinme d' operance so ene nouve éndjole.

pårti 2 [v.s.c.] endaler, si mete e voye. Li cwantrinme ki Jacky Ickx aveut pårti ci côp la ? Pouri moteur, ki n' vout nén pårti ! rl a: s' escoursi. F. partir, prendre le départ, démarrer. | pårtaedje 2 [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "pårti 2". F. départ. | pårteu, pårteuse u påtresse [o.f.n.] li ci (cene) ki påte. Avou l' coraedje-evoye des MacLaren, gn aveut pus k' 15 pårteus å Grand Pris d' Francortchamp. F. concurrent(e) au départ.

pårti 3 [o.n.] 1. troke di djins ki tnèt eshonne. Dji m' a rashîd å pårti Ecolo. F. parti. 2. djin k' on s' va maryî avou lu (leye). >> on bon (mwais) pårti: ene crapåde, on galant k' a bråmint des (waire di) cwårs. >> fé on mwais pårti a ene sakî: lyi fote ene dobleure (bouxhî sor lu (leye)). Dji lyi aléve fé on mwais pårti, a ç' viye araegne la (R. Matthieu).

pårticion [f.n.] 1. (mot d' muzicyin) dessin ki rprezinte li muzike a djouwer. 2. (mot d' éndjolisse) tchaeconk des diferins bokets d' ene deure plake k' on-z î a fwait on pårtixhaedje. Vos n' avoz pupont d' plaece po des nouvès pårticions, i vs fåt d' aprume oister ene pårticion primaire po ndè fé ene sitindowe (P. Sarachaga, messaedje a l' astalaedje di GNU/Linux). F. partition. Ing. partition. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. "partition".

Li tchuze d' ene pårticion dins ene waitroûlêye Linux e walon.

pas d' ågne [o.n.] sôre di plante kel foye rishonne al passêye d' ene ågne. F. tussilage.

påscaedje [o.n.] påcaedje. Azès clotches di Rome, vinoz a nosse måjhone: vos åroz vosse påscaedje (ramexhné pa J. Haust & E. Legros). Disfondowes: pauscâdje, pauscâye, pauscadje.

paskeye [f.n.] 1. sôre di scrijhaedje do vî tins (1650-1900) a môde d' arimea, fwaite a l' ocåzion d' èn etrevén, u po distraire les djins, sovint tot s' fotant d' ene sakî. On-z a wårdé dins les vîs papîs sacwantès paskeyes e walon d' Lidje ki datèt do 17inme sieke. F. "pasquille", chanson, poème satirique. >> fijheu(se) di paskeyes: li ci (cene) ki scrît des arimeas, des tchansons po s' fote. F. écrivain, chansonnier satirique. 2. dins sacwants viyaedjes, fiesse k' on fjheut so tos les djonnes omes et les djonnès feyes bounes a maryî, on côp l' an, et la k' on compôzéve ene tchanson, sovint avou des dobes sinses, nén pikés des viers. Willy Bal a-st eplaidî ene des dierinnès paskeyes di Djåmioû. 3. raconta d' ene tchanson. Nos n' vlans nén des "Pocwè m' avez vs cwité ?"; nos tchantrons vigreuzmint ene ahåyante paskeye (V. Roba). F. histoire. 4. istwere do vî tins, vraiye u edvintêye k' on raconte todi enute. Conxhoz bén l' paskeye do tchvå Bayåd et des cwate fis Aimont ? On dit eto: fåve, floriconte. F. histoire, légende, mythe. 5. laide avinteure k' a-st arivé a ene sakî. Dji vs va conter li sbarante paskeye k' a-st arivé al båshele do pere Cufå (G. Lucy). F. aventure, mésaventure. 6. moumint k' on s' a bén plait. Après, dj' ans rpassé å caberdouxhe "Li lapén ki tosse"; kéne paskeye, drola ! Cwand tote li binde a yeu des pemes u des djaeyes, ele si såve po-z aler racmincî l' minme paskeye dins ene ôte måjhon (J. Calozet). F. épisode, virée, sortie mémorable. 7. dossî, kesse ki les djins endè djåzèt tertos. Ou çk' on nd est avou l' paskeye des sotès vatches ? On dit eto: sipoûle. F. dossier, affaire, saga, mésaventure. Disfondowes: paskèye, paskêye, paskîe. Etimolodjeye: itålyin "pasquino" (biestreyes sicrîtes, e 3inme sieke, a Rome, påzès satirisses so ene posteure d' on lomé Pasquino). | paskiyî (codjowaedje) tourner a paskeye. Des sudjets a paskiyî, end a assez, l' air les atchesse di tos costés (René Brialmont). F. exploiter satiriquement, tirer parti de.

påsse [f.n.] 1. maxhaedje di farene, d' aiwe et d' leyes, po fé do pwin, des påstedjreyes et des sfwaits amagnîs. Li grijhe påsse gonfele po s' plaijhi dissu l' apas do for ki ronfele (D. Trempont). F. pâte. >> prusti l' påsse: pougnî dvins a grands côps, divant del cure. >> li påsse est levêye, on pout aloumer l' for: dijhêye a onk (ene) ki s' leve (djeu d' mot). 2. påsses [f.n.t.pl.] amagnî fwait avou del semoule di frumint, prusti et metous e cognes ralongueyes, ou a bokets pus ptits, et cûts tot les fjhant boure dins l' aiwe. F. pâtes. >> sôres di påsses: sipaguetis, macaronis,... 3. tote sôre di mols prodûts ene miete placants, dj' ô bén del minme consistance kel påsse. >> påsse a dints: prodût, sovint blanc, k' on mete sol brouxhe a dints po s' netyî les dints. F. dentifrice. >> påsse a papî: prodût fwait a pårti d' celuloze ki, on côp stindou et setchî, va fé l' papî. Etimolodjeye: latén pasta (minme sinse). | påstea [o.n.] 1. (vî mot d' cinsî) sipès passe po les biesses. 2. broûs avou des mannestés dvins. F. margouillis. 3. påstea d' måjhones coulot avou les måjhones ki tnèt eshonne. F. pâté de maisons. | påsté [o.n.] 1. amagnî fwait di molowe tchå et di spices. Do påsté d' vea, do påsté d' foete. F. pâté.. 2. (vî mot) sitramé. On meur di påsté. On dit eto: payrou. F. torchis. | påstî, påstire u påstresse [o.f.n.] li ci (cene) ki fwait l' påsse. Li påstire d' ocåzion rôle el påsse come on marmot dins ses faxhåds (H. Van Cutsem). rl a: påstedjî. | påsteus, påsteuse [addj., purade padvant] come del påsse. On ratind kel grin d' mayisse soeye påsteus po-z essiler. F. pâteux.

passe-avant [o.n.] papî u essegne k' on mostere ås djindåres, ås håjhlîs, po poleur aler en ene plaece disfindowe. rl a: leyî-passer. F. laissez-passer, badge. I s' pormoennént avå l' Oceyan Indyin avou des passe-avant Olandès, k' il aveut fwait vnou a Djakarta avou l' åjhmince di l' ambassadeur di Lidje al coû d' Orandje (L. Mahin). Pl. des passe-avant.

passe-méde [o.n.] 1. moyén di s' sognî d' ene maladeye tot s' passant do méde (do médcén). Les ptits cinsîs d' låvå uzèt co bråmint di passe-méde po leus vatches, et sovint, i n' vinèt trover l' årtisse k' al dierinne broke (L. Mahin). On passe-méde, c' est metans, di s' mete do té d' camamine so les ouys cwand on ls a må. Franwal: ahåyant po: thérapeutique traditionnelle. 2. copurade: (no d' ene plante). Pl. des passe-méde. Etimolodjeye: mot d' acolaedje viebe + coplemint.

passe-rôze [o.n.] fleur des bwès, ki florixh å moes d' may, et ki rprezinte ci moes la, avou des blankès clotchetes. May c' est l' moes do passe-rôze mins ossu di tote ene banslêye di fleurs di totes les coleurs (C. Massaux). F. muguet.

passer I. [v.c.] 1. diner. Passe mu l' sé. On dit eto: abouter, aboler. 2. viker. Cwand on voet les pas k' elle a dvou passer (L. Somme). 3. passer l' sope: moure les verdeures dins l' sope k' est ddja cûte. Asteure on passe li sope å micsope, c' est pus åjhey. rl a: passe-vite. 4. trover meyeu ki, bate. On n' pasrè djamåy li feu d' bwès, don. F. dépasser. 5. esse dirî (ene oto), et aler padvant, tot rôlant. I m' passa sol dizeu del cresse. F. dépasser, doubler. II. [v.s.c.] 1. vini pu ndaler. I passe tos les dimegnes. >> passer sol tåve, sol biyård: esse operé. >> passer å cilinde°. 2. mori. >> i n' sait passer: dijheye po onk k' est al moirt et ça deure lontins. >> fé passer (èn efant): li fé ndaler, pask' el mere ni vout nén ratinde famile. Ele ratindeut èn efant et ele l' a fwait passer. F. se faire avorter. 3. divni trop maweur (frut), divni trop vî (kimere). Si Mamjhele Djulia vout trover on marieu, sereut tins k' ele si decide, ca ele kimince a passer (F. Barry). On dit eto: bleti; rl a: avancî. 4. esse tårdowe po veler, tot djåzant d' ene vatche. Ele passéve bén d' 10 djoûs. 5. ène nén si rtourner so. On dit sovint k' ces djins la d' Brussele, i les fåt prinde avou des picetes; et passer so totes leus maneyes (L. Somme). 6. (cwårdjeu) èn nén aler. Twè, ti passes, vos, vos passoz, mins mi dj' î va. rl a: trepasser.III. si passer [v.sins djin, å prono] ariver. Åy mins nonna: ça n' si pasrè nén come ça ! Disfondowes: passer, passè. Etimolodjeye: viebe fwait sol mot pas. | passaedje [o.n.] 1. no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion et si rzultat) pol viebe « passer ». Il aveut cénk egzåmins d' passaedje. F. passage. 2. (mot d' cinsî) grandeur divintrinne des cronzoxhs d' ene vatche, la kel vea va passer. C' est des ptitès åmayes ki n' ont pont d' passaedje: elzès fåt tertotes botnirer. F. diamètre pelvien. | passeu, passeuse u pasresse [o.f.n.] li ci (cene) ki fwait passer ene frontire, a des djins ki n' plèt nén. F. passeur. >> passeu d' aiwe: li ci ki moenne ene naçale po fé passer en aiwe.

passet [o.n.] u passete [o.n.] pitit bas xhame po mode, po les cmeres monter dins l' tram, po mete ses pîs tchåfer divant li stouve, evnd. Coinrece payis d' Nameur, Basse-Årdene (omrin), Lidje (femrin).

passet: dessinaedje da P. Defagne, ritchaboré.

passêye [f.n.] 1. håsse (vindaedje). Dji n' aveu måy oyou cåzer d' ene passêye do djoû des moirts. 2. plaece la k' on passe. >> ele ni pout må do dmorer al passêye: ele va trover bénrade on galant. 3. plaece ki des biesses ont passé, et leyî les måkes di leus pates; ces måkes di pates la. Gn a veut des passêyes dins l' nive. F. trace (de pas). >> passêye di sint Rmåke: plaece a Spå k' on vout k' sint Rmåke î åye leyî l' måke di s' passaedje, et k' on-z î va a perlinaedje.

passion [f.n.] 2. pitite passion: molon (pasmint d' tins). Et on-z a tchaeke si ptite passion Vos n' mi sårîz prover l' contråve (C. Gaspard).

påsté, påstea, påsteus rl a: påsse \ påsté, påstea, påsteus.

påstedjreye [f.n.] 1. glotinreye fwaite avou del påsse. 2. cwårtî del boledjreye-påstedjreye a vey avou li fjhaedje di ces glotinreyes la. F. pâtisserie. | påstedjî, påstedjire u påstedjresse [o.f.n.] onk (ene) ki s' mestî, c' est d' fé des påstedjreyes. F. pâtissier. Coinreces payis d' Lidje.

pasteure [f.n.] 1. waide (tchamp). Nosse pasteure est wårdêye des såvadjès biesses pa l' Aiwe di Lome (P.J. Dosimont). F. pâture, prairie. 2. grins molous broxhirmint po les biesses. Avou ces pris la pol sipeate, on-z a dvou rhôssî les pasteures. F. farine pour bétail. >> moure a pasteure: moure broxhirmint (do grin po les biesses). Disfondowes: pastère, pastëre, pasteure, pature. | pasturer [v.s.c.] waidyî, paxhe. F. pâturer. Disfondowes: pastèrer, pastërè, pasturer. | pasturaedje [o.n.] waidaedje, waidiaedje. Cwand i n' dimeure pus k' des fioles, li troejhinme anêye, c' est on vî pasturaedje (L. Boulard). F. pâturage, pacage, parcours. Disfondowes: pastèradje, pastëradje, pasturèdje.

patacon [o.n.] (v.m.) 1. no d' ene viye manoye d' årdjint. Adon, Les fripons Lezî ont fwait dner cint patacons, Pu ont monté a tchvå podbon A tot bindant leu mousketon (Jean-Charles Benoît). Åd dizeur do cårlusse, li pus grosse pîce d' årdjint do payis esteut l' patacon, ki valeut cwate cårlusses; li patacon, c' esteut ene piasse espagnole, ene manoye k' a vnou di Spagne divins les Bas-Payis ey el Franke Conteye (N. Lequarré). 2. pitit rond boket d' crompire ritchåfé al paile (ki ravize ene grosse pîce d' årdjint). 3. des patacons: des cwårs. F. de l'argent, du fric. >> aveur des patacons: esse ritche. Dji n' so nén bea, bele båshele Mins dj' a des beas patacons (Boiron). Pondants eyet djondants: Li manoye å vî payis d' Lidje. Etimolodjeye: arabe "bou taka" (li ci ås aspoyoes, ås pilés: c' esteut les colones d' Ercule k' estént rpruzintêyes so sacwantès viyès manoyes di Spagne), pal voye do castiyan "patagon" (minme sinse).

(a)

(b)

patår [o.n.] (v.m.) ancyinne manoye. Divant 1600, on patår del Braibant valeut cwate aidants (N. Lequarré). Cwate aidants c' est on patår; L' årdjint est fwait po rôler (tchanson). >> kî s' live matén wangne des skelins; kî s' live tård wangne des patårs: dijhêye po-z ecoraedjî di s' lever tot timpe (li skelin våt bråmint dpus ki l' patår). >> El dierin patår: no d' plaece di Djnape, di Serè: cåbaret, metou a l' aschate del veye so ene voye k' erva el campagne, wice ki les cinsîs dispinsént leus dierins patårs, cwand avént stî fé leu martchî el veye. >> c' est come cwate aidants on patår: rl a: aidant. Pondants eyet djondants: Li manoye å vî payis d' Lidje.

pîce di cwate patårs del Dutcheye di Braibant, batowe e 1489 pa Flipe li Bea (1482-1506) (poirtrait hacné sol Daegntoele).

påtchmin [o.n.] sicrijhaedje did dinltins (testamint, cmandmints d' on rwè, pake, racsegnmints precieus, evnd), fwait so do cur especiå, et poirtant sovint on catchet d' cire po l' aveuri. Li påtchmin mostreut l' eplaeçmint del bôme sicrete. F. parchemin. Disfondowes: parchumin, parchëmin, pârchèmin, pautchmin.

påtchmin: Li påtchmin mostreut l' eplaeçmint del bôme sicrete. (dessinaedje da H. Leemans).

påte [f.n.] dizeu des dinrêyes, la k' i gn a les grins. Perlicoket aveut stî ramexhner des påtes di grin (Conte da Perlicoket). I rwaite les colons mansåds ki s' tapèt so les påtes po les fé scheure al tere (S. Fontaine). rl a: påme. Disfondowes: paute, pâte.

       

Påtes di oidje (a hintche) et dessinaedje di påtes ki bodjèt å vint (a droete)

påté, pâté rl a: påsse \ påsté.

pate d' åwe u pate-d'-åwe [f.n.] 1. no di plantes k' ont des foyes ki rshonnèt a des pates d' åwe. a) pixhelét (boton d' ôr). F. bouton d' or. b) no di troes yebes-ås-maladeyes: Heraclum sphondidylium, Potentilla anserina (rl a: årdjintêye, årdjintene), Chenopodium foetidum. c) foye do bwès d' poye. F. feuilles d' érable sycommore. 2. pates d' åwe [f.n.t.pl.] pleus ki cmincèt al coine difoutrinne di l' ouy et ki s' schåyèt erî di n' on l' ôte. Come les pates d' åwe d' on vî vizaedje, L' walon s' sovént di l' ådje des mots. (J. Docquier). Li Mongol esteut racrapoté avou des pates d' åwe ki rexhént foû di deus ptits ebridlés ouys (L. Mahin). Pluriyal: des pates d' åwe.

Pate d' åwe (Potentina anserina), k' on voet bén k' les fouyes rishonnèt azès pates d' ene åwe (poirtrait hacné sol Daegntoele).

påter [f.n.] 1. priyire catolike, ki cmincive e latén pa "Pater noster". Ki vloz vs ki dj' fwaiye tot seu, e stå, minme li djoû do Noyé a meynute ? Dijhans ene påter so les doze côps, po k' les biesses ni fouxhénxhe nén emacralêyes (J. Lahaye). F. Notre-père. Schoûtez l' påter e walon. 2. tolminme kéne priyire. Vos diroz ene pitite påter por mi. F. invocation, oraison, prière. >> dire ses påters: a) dire ses priyires. F. faire ses dévotions. b) ronfler (po ene djin, po on tchet). Li tchet dit ses påters cwand dj' el caresse padrî les orayes. rl a: soyî do bwès. F. ronfler, ronronner. >> kinoxhe ene sacwè come ses påters: el foirt bén cnoxhe. F. par cœur. >> aveur ene åmen po tchaeke påter: todi aveur ene pîce po mete e trô (aveur response a tot). >> påters di pourcea; u: des påters di tchén: laids mots, djuraedjes, traitaedjes. >> aveur des påters di pourcea (di tchén): si fé regrawyî, si fé gueuyî. >> I ndè sait dipus ki s' påter: i cnoxhe bråmint des cayets, rapoirt ås macralreyes. >> si stitchî el påter mågré Diu: ès vini tchôker en ene plaece k' on vôreut bén ki vos n' serîz nén. F. jouer les intrus. Disfondowes: pâtêr, pautêr. Etimolodjeye: calcaedje do latén d' eglijhe "pater" (pere). | påterner (codjowaedje) I. [v.s.c.] dire toltins des priyires. Ele påternéve a grands côps avou s' tchaplet, divant li statowe d' on sint (G. Lucy). F. faire ses dévotions. II. [v.c.] dire (ene priyire). Po nos rmerciyî, li vî rôlî a påterné kékès åvés. F. marmonner. Disfondowes: pâterner, pauterner, pâternè. | påterniker (codjowaedje) [v.s.c.] påterner, sins rén comprinde a çk' on dit. I påternikéve tot lijhant s' breviaire. Li 27inme djoû do ramdinne, les Muzulmans påternikèt tote li nute. F. rabâcher, débiter des prières. Disfondowes: pâterniker, pauterniker, pâternikè. Etimolodjeye: bodje "påter", cawete -iker. | påternaedje u påternicaedje [o.n.] priyire k' on dit biesmint, et toltins; rl a: oremusse. F. bigotisme, bigotterie. | påterneu u påternikeu, se [o.f.n.] li ci (cene) ki påternêye, ki påternike. rl a: magneu d' Bon Diu. F. bigot(e).

påteus, pâteus rl a: påsse \ påsteus.

påtisreye, påtissier, pâtisriye, pâtissier rl a: påstedjreye, påstedjî.

påtnôte [f.n.] påter. Sins tuzer a s' ahouter del bijhe, li curé dijheut les påtnôtes (J.P. Dumont). F. patenôtre, oraison, prière.

påtriyåtche [o.n.] 1. (rilidjon) profete des prumîs tins del Bibe et tåye do peupe djwif. Noyé, li patriåtche, s' ebarca dins l' Åtche. 2. pere d' ene grande famile, ki s' fwait schoûter al baguete.

pattavå [adv.] dins totes les plaeces. rl a: totavå. F. partout. Etimolodjeye: aplacaedje di troes etroclåves: "pa", "tot", "avå", avou spotchaedje di t(o)t.

patwès [o.n.] 1. mwaijhe manire di djåzer on lingaedje ricnoxhou et aprindou dins les scoles d' on payis k' i gn a, sins ndè shure totes les rîles. 2. (rabaxhant, nén politicmint comifåt) lingaedje dilérece. >> Ene saye di croejhete di nosse patwès: pitite croejhete da Lucien Léonard pol walon do payis d' Nameur, Dinant, et ene miete l' Årdene djusse djondant. >> patwès latén: (mot d' linwincieus) latén djåzé pås sôdårs romins k' a dné des mots k' i gn a ezès romans lingaedjes. On dit eto: latén d' sôdår. >> patwès d' Paris: lomaedje do francès, a môde di rvindje siconte des cis ki lomèt l' walon "patwès". Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. "patois".

Paulus, Pierrre (1881-1959) pondeu walon, raloyî ås espressionisses. C' est lu ki dessina li cok k' i gn a so l' åbarone do Payis Walon.

påwion [o.n.] sôre d' inseke avou des grandès aiyes, sovint avou des belès coleur, ki provént d' ene halene. On dit eto: palvole, ploumion. F. papillon. Cwand les beas påwions d' ôr, cafloris rôbaleus Raclapnut po todi leus aiyes di vroûle et d' soye, Eyou s' vont i catchî po k' nolu n' elzès voeye? Eyou vont i mori, tot seus, les beas påwions? (C. Delvigne). Vos coirbås, Camaerådes des nouwêyes, vijhéns di leu mouwance, Berlokîs pa les vints, pareys ki des påwions (L. Declercq). Les aiyes då påwion erlujhèt di totes sôres di coleurs ki lyi fjhèt on foirt bea ekipaedje (B. Hosslet). Les påwions, al dilongue des håyes Dijhèt-st ås fleurs, l' air eminné Edon k' ci n' est k' a vos k' dj' ahåye? (H. Hurard). Come les blancs påwions ki voltêynut dins l' arêye, li nive toume, pus spesse et pus blanke, dins li noereu ki cmince a vni (P. Moureau). Disfondowes: pauwion, pâwion, pawion, pawlion, pâlion, pèwion, pavion, pâvion, pauvion, papion, pâpion, paupion, pampion, papiyon, papilion, miersipepieuzmint el notûle A.L.W. 8.139.

påwionacêye [f.n.] legumineuse. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. papillionacée, 2004.

paxhe (codjowaedje) u paxhî (codjowaedje) [v.s.c.] magnî del yebe dins les tchamps, tot djåzant des grossès biesses. Dji ratind l' biedjresse k' amoennrè paxhe ses blancs bedots (M. Hicter). [v.c.] fé magnî (ene waide) på bisteu. C' esteut des pasturaedjes dinés pal signeurreye di Butgenbach ås Walons d' Rebîveye avou l' droet d' fåtchî, di paxhe et d' î aler al troufe. rl a: waidyî, paxhner, tchampyî, pasturer. Disfondowes: pachî, pahî, pacher, pachè paché, pahe, pahye, pache. | paxhi [o.n.] tchamp avou del yebe, et sovint des åbes a fruts, metou dilé l' måjhone. I s' moirfondéve insi cwand ene triclêye d' efants s' emonslît dins l' paxhi (B. Hosslet). Ådjourdu, c' est dimegne, ses mwaisses fijhèt payeye, å mitan d' on paxhi å rcwè d' on vî djaeyî (H. Pétrez). F. verger. | paxhaedje [o.n.] 1. no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "paxhî". F. pâturage, consommation d'herbe. 2. plaece ki les biesses paxhèt. Nos montinnes ki nos rloukèt d' hôt, c' est des paxhaedjes foû mzeure (Voltaire rat. pa P.Lefin). F. pâturage, parcours, pacage.

paxhner [v.s.c.] paxhe, tot djåzant di gades, berbis. F. paître, broutiller.

paye 2 [f.n.] sitrin. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. "paille". | payete [f.n.] pitite ewalpeure des grins, ki volèt evoye cwand on bate. F. balle de céréale. | payî 2 [o.n.] matrasse fwait avou des payetes. Li marieye riçujheut on tchena avou troes linçoûs, on payî di dzeu et onk di dzo, ene tiestire et troes cosséns (L. Remacle). F. paillasse. Coinrece Hôte-Årdene. | payåd [o.n.] cossén. Vén mi rmete mi payåd daccion. Coinrece payis di Smwès. | payeye 3 [f.n.] 1. moumint k' les tchvås d' fosse riçujhént leu-z eurêye di strin. 2. moumint k' on rprind alinne et boere on ptit vere dins on raploû. >> fé payeye: prinde on ptit rasta. rl a: fé toubak. Disfondowes: payîye, payêye, payèye. Coinrece Payis d' Tchålerwè. | payroû [o.n.] sitramé (moirtî fwait avou del diele et do strin). F. torchis. Disfondowes: payroû, parioû. Coinrece Hesbaye Hôte-Årdene.

On meur di payroû, a Elziele (sol Daegntoele).

påye 2 [f.n.] cossina fwait inte deus pårteyes k' estént e guere u e margaye. Li påye di Cwargnon, riscrîte e walon. Li påye uropeyinne po les mancîs lingaedjes. Il aveut minme fwait eplaidî des papîs, - nén si må scrîts k' ça, åré - po splitchî li Påye d' Aroucha, inte li govienmint houtou eyet les revinteus toutsis (L. Mahin) >> Påye d' Angleur: (istwere) påye acoirdêye e 1313 påzès nobes ås djins des Mestîs d' Lidje, et lzî dner li mitan do Consey comintå. >> Påye di Fexhe: (istwere) påye acoirdêye e 1316 ås Lidjwès, k' elzî waeranti leu vîs abondroets, inte di zels, di polou esse djudjîs "serieuzmint", et d' awè bråmint åk a dire dins l' administråcion del Comene. Les araedjîs avou leu påye, K' i lomèt d' Fexhe et ki l' diale åye, Cisse påye ki, dispoy deuss troes ans, Fwait saetchî les ptits et les grands, Cisse påye ki dji lome on tchinisse Di chagrin m' a fwait vni l' djaenisse ! (Marian de Saint-Antoine). rl a: pake. F. traité, chartre, accord.

Påye, la-minme: Pauye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Pailhe, rebané avou Clavir. Vîs scrijhas: Palia (1179), Paalhe (1258), Pailhe (1317).

payele [f.n.] usteye des coujhnîs, rond plat d' fier, di scroufier u d' alu avou on ptit rboird, po cure raddimint des oûs, del såçusse, evnd. F. poële. >> fé si payele: fé si ovraedje. Nos avans tertos fwait nosse payele come nos poléns (M. Slangen). Loukîz a: bouye. F. boulot. Disfondowes: payèle, payale. Etimolodjeye: latén "patella" (minme sinse).

payis [o.n.] 1. coine di tere metowe åtoû d' ene pitite veye. Li Payis d' Heve. Diccionaire des pårlers do Payis d' Bastogne. rl a: redjon. >> lingaedje do payis: lingaedje k' on n' cåze ki dins on ptit payis. F. langue régionale. >> Gn a todi on payis po schaper l' ôte: cwand gn a li setchresse ene sadju, gn a del plouve et des bounès dinrêyes ôte pårt. 2. (v.m.) province d' asteure. Li payis d' Nameur, li Payis d' Lidje. >> li Roman Payis: province do Walon Braibant. 3. tere dislaxheye politicmint des teres vijhenes. Tchaeke payis pout dmander a-z awè èn ashia a l' ONU. rl a: patreye; nåcion. >> payis do Trô° al bijhe. 4. (djeyografeye) sitindêyes di tere k' ont ene rishonnance djeyografike inte di zels: Tot rotant dins les basses, i sondje ås tchôds payis (L. Hendshel). Wépion, c' est l' payis del fraijhe. Disfondowes: payis, payë, payîs. Etimolodjeye: latén pagus (canton).

Payis Basse [n.pl.] Euskadeye.

payizaedje [o.n.] çou k' on voet cwand on rwaite åtoû d' lu dins ene campagne, ene montinne. Portant, el payizaedje est clapantmint bea; les montinnes catièt l' cir, si hôtes, si grandes; di l' ôte costé, el lak Titicaca, el pus hôt do monde (D. Heymans). F. paysage.

payizan, payizante [o.f.n.] 1. djin ki dmeure dins on viyaedje, eyet ovrer l' tere. Dj' a sopé avou des sovrins, souwé avou des payizans, tapé des copenes avou des tuzeus (L. Hendschel). Li waeyén-tins, ene des pus plaijhantès såjhons po les payizans d' l' Årdene (S. Fontinne). On curé d' viyaedje a pretchî Bén lonmint a grand-messe; Les payizans n' ont fwait k' båyî (C.F. Simonon). A ç' moumint la, les signeurs estént co mwaisses do peupe, et les payizans estént tertos des sieves (G. Lucy). F. paysan, villageois. 2. (po rabaxhî) nén foirt sûteye djin, ene miete erirêye. Mins les monsieus d' Brussele, saiss, cwè çki ça lzî pout fé, sacwants payizans ki n' sont nén contins (A. Henin). F. paysan, rustaud. 3. mot d' traitaedje a ene djin d' on viyaedje (del pårt d' ene djin d' veye). >> payizan ! payacou, (...) ti voerès m' cou !: traitaedje des efants d' Sint-Houbert ås efants des viyaedjes do cotoû. >> payizan d' måleur, cware et cwate t' es-st on voleur: traitaedje des djins del Rotche ås djins d' viyaedje. Disfondowes: payîzan(te), payizan(te), payizane, pèyizan, -ane, pèyîzan, -ane, payîzin, -in.ne, -ène.; miersipepieuzmint el notûle ALW 9.15.

payter [viebe sins djin] nivter. Li bijhe shofele et i paytêye (R. Tabareux). F. tomber quelques flocons. Etimolodjeye: viebe fwait sol no "payete" (toumer come des payetes). | paytaedje [o.n.] nivtaedje.

pazea [o.n.] pî-sinte. rl a: pî-pazea. Ké ramaedje asteure dins l' pazea ås grinnes; ké brouyaedje, ké fiesse ! (G. Pècheur). N' aveut-st on croejhaedje sol pazea des Botresses ki moennéve, sol hintche, al tombe di Hinnmåle (A. Moors-Schoefs). F. sentier. Disfondowes: pazê, pazia. Coinrece Payis d' Lidje, Årdene, Dinant, Cînè.

pazea dins les bwès (poirtrait hacné sol Daegntoele).

pé I. pé (ki) [addj.] 1. pus må (ki). C' est bråmint pé ki dvant. Dji n' serans nén pé. 2. pus mwais ki. Les omes sont co pé k' des leus (L. Bukens). 3. pus grave, pus laid. Il a dit pé k' ça. End a k' on fwait pé k' çoula. Li rméde est co pé ki l' må. Pus k' on creye, pé k' c' est. >> Vla co pé: vla co ene sacwè d' pus grave. 4. pus mannet ki. Ké maxhisse chal, il î fwait co pé k' amon Laca (G. Cabay). 5. pus foirt (po on dfåt) ki. Vos savoz bén k' les Scotch (Escôswès) touwrént on piou po-z awè s' pea; co pé k' els Olandès (L. Mahin). >> Et co pé k' on toû: c' est pår ene drole d' astcheyance. Et co pé k' on toû, il a-st arivé a ç' moumint la (ramexhné pa M. Francard). Franwal: ahåyant po: "comme par hasard, par une coïncidence inouïe". rl a: pire. F. pis. II. [adv.] pus må. >> divni pé: aler todi pus må. F. s'aggaver, empirer. >> aler (todi) d' pé a pé: aler todi pus må. F. s'aggaver, s'envenimer. >> fé aler d' pé a pé: Franwal po: "attiser, aviver, envenimer, aggraver". III. [o.n.] li pé: li pus måvå, li pus laid. Li pé k' i pouxhe ariver, c' est k' i fåreut ricmincî (ramexhné pa M. Francard). >> li pé d' tot: li pus grave di tot. Li pé d' tot, c' est k' dj' a må mes djambes (L. Hendschel). F. pire. Disfondowes: pés, pîs. Coinrece Payis d' Lidje et Årdene.

péce 1 rl a: pîce 1.

péce 2 rl a: pîce 2.

peclêye [f.n.] grande cwantité. rl a: cåkêye, banslêye, floxhe, trûlêye, kiriyele, contrumasse, pekêye, triclêye, hete. Etimolodjeye: fwait a pårti di "pekêye" avou on ristitchî L.

pecter (codjowaedje) [v.s.c.] boere do peket. | pecteu, pecteuse u pectêyresse [o.f.n.] li ci (cene) ki boet voltî do peket. C' esteut on pecteus, i fhjeut tos les cåbarets tot rmontant d' Mouze, disk' a Henefe (M. Hicter). F. saoûlard.

pectî rl a: peket \ pectî.

pedagodjeye [f.n.] sicolyince (syince do scolaedje). | pedagodjike [addj.] 1. del pedagodjeye. 2. po scoler. ene cinse pedagodjike.

pedoclasse [o.f.n] djin ki profite des ptits efants, secsuwalmint. rl a: margougneu, dibåtcheu, disvoyeu d' efants. Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon des mots greks "paidos" (efant) et "klastês" (distrujheu), distrujheu d' efants; ehåyî po replaecî "pedofile", 1998. | pedoclastreye [f.n.] difåt des pedoclasses. Les politikîs n' ont nén tertos ene sacwè a vey avou l' pedoclastreye et li handlaedje des droukes (S. Quertinmont).

pedofile [o.n.] pedoclasse. rl a: margougneu d' efants, dibåtcheu d' efants. Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon des mots greks "paidos" (efant) et "philos" (soçon), soçon avou ls efants; disconsyî ca l' sinse est diferin, 1960. | pedofileye [f.n.] pedoclastreye.

pedzoles rl a: petsales.

pegnon [o.n.] 1. ponte d' on meur, del cogne d' on triyingue. F. pignon. 2. meur avou l' ponte ådzeu. rl a: volé, wan, hôt-volé, hôte-paroesse. rl a: ripegnter. F. mur pignon. Il ont moussî e djårdén på posti do pegnon (G. Brenner).

Li pegnon d' ene pitite måjhon, c' est l' ponte, ubén li meur eyet l' ponte (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

pek, e [addj.] reyusse (boke å lådje); Vos sriz tote pekes si vos savîz eyou çki nos ndalans (W. Bal). F. baba, ahuri. Coinrece walon do Coûtchant. Disfondowes: pèk, e.

peket [o.n.] 1. pitite violêye petche (poes) k' on sieve el coujhene (dins l' surcroûte, metans), et po fé del gote. F. baie de genévrier. 2. bouxhon ki poite cisse petche la. rl a: pectî. >> franc peket: franc pectî. 3. gote fwaite avou ç' petche la. I gn aveut ni bire ni peket ni diale di rén. I waeyént dins l' måjhone d' a costé divant ene botaye di peket: li moirt ni pleut todi må d' cori evoye, don (M. Georges). F. genièvre. 4. ôte sôre di blanke gote, copurade les nén soucrêyes. Ene boune gote di peket fwait raviker. Mins pol kintosse, est çki l' peket n' est nén meyeu ki l' vén ? (C. Massaux). Vloz do peket u do soucré ? rl a: blanke gote. F. alcool (sec). >> s' el peket edjalreut, el suçreut a bokets: c' est ene sôlêye. 5. petche di havurna. rl a: peclêye, pekêye. F. sorbe. | pectî [o.n.] 1. bouxhon ki poite des pekets. rl a: petchî. 2. franc pectî: bouxhon avou des spenes ås foyes, et ki poite li vraiy peket, e sincieus latén, Juniperus communis. Li franc pectî a divnou èn åbe k' end a pus waire, et on nel pout pus abate (Y. Rollin). F. genévrier.

pekêye [f.n.] 1. peclêye (grande cwantité). 2. famile, parintêye avou bråmint des djins. Il a rivnou do Congo avou tote li pekêye. rl a: asmala, parintêye. Etimolodjeye: bodje "pek" (di peket, frut do havurna, ki vént e grossès trokes), cawete -êye (ostant k' des pekets so ene troke).

pelake rl a: peler \ pelake.

pele [o.n.] dins l' måjhon årdinwesse di 1900, bele plaece avou ene sitouve wice k' on n' va k' po les fiesses, po rçure les djins evnd. rl a: bele plaece. Disfondowes: pèle. Gm. pèle. Etimolodjeye: latén pensilis (pindou) pal voye do gåmès "pèle" (sitouve). Coinrece Payis do Tchestea.

pêle [f.n.] a fé >> esse dins l' pêle: esse må prin. Mins vla k' on brait: c' est l' vatche ki vele ; Et vo vs la co-st ene feye el pêle (Pire, ramexhné pa J. Dejardin). rl a: prustin. F. être dans le pétrin.

peler I. [v.c.] 1. rissaetchî li pelete (canadas). F. peler, éplucher. 2. schoircî: a) rissaetchî li pea. F. dépiauter, dépouiller, dépecer, écorcher. b) rissaetchî li schoice (tcheneas). F. écorcer. 3. (imådjreçmint) taper so les niers di (ene sakî). >> Ti m' peles les coyes (måhonteus) u ti m' peles les coisses u to m' les peles: to m' tapes so mes niers. II. si peler [v.pr.] trover l' tins long. Etimolodjeye: viebe fwait sol bodje "pea"; rl a: veler, resteler. | pelé, êye I. [o.f.n.] 1. sins tchveas. >> gn aveut k' troes pelés et deus tondous: gn aveut waire di djins. II. [addj.] k' a stî pelé. >> pelé cokea u: pelé vea: djeu d' cwårdjeus, tot biesse, ki s' djouwe a deus, tchaeconk tape ene cwåte, et c' est l' ci k' a l' pus grosse ki ramasse; cwand c' est l' minme cwårdjeu, c' est bataye, on rdjouwe li cwåte d' après. III. pelêye [f.n.] poenneuse samwinne. | pelaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "peler". | peleu, peleuse u pelresse [o.f.n.] li ci (cene) ki pele (ene sacwè). | pelete u pelote [f.n.] Li pea des crompires, des fruts, evnd k' on stî pelêyes. F. pelure. >> Li pelete ni fwait nén l' canada: i n' si fåt nén fiyî a çou k' on voet; i fåt rwaitî çou k' ene djin våt dins l' fond. F. l'habit ne fait pas le moine. crompires el pelote: crompires cûtes sins peler. Disfondowes: pèlète, pèlate, pèlote. | pelant, e [addj. & o.f.n.] ki vs pele tofer les coisses. rl a: taenant, hodåve, hodisse, hodant, haemåve. F. importun. | pelåjhe [f.n.] såjhon k' on pele ås tcheneas, cwand i cmince a fé tchôd, inte li fnå et l' awousse. Coinrece Payis d' Lidje. | pelinne [f.n.] 1. pelåjhe. Il alént al pelinne e France. 2. (cwårdjeus) schita (pitite cåte). Dji n' a ki totes pelinnes e m' djeu ! (J. Haust). Disfondowes: pèlin.ne, pèlène. | peloe [o.n.] 1. usteye po peler les crompires. 2. usteye po schoircî les åbes. 3. boket del tcherowe ki pele li tere, pitit schî. Disfondowes: pèleu, pèlwè, pèloû, pèlû. | pelin [o.n.] linne saetcheye foû del pea d' ene crevêye berbi. | pelake I. [addj. purade padvant & o.f.n.] 1. pelé (ki n' a pupont di tchveas). Li crapåde k' est pelake mete ene sipesse perike (Ovide ratourné pa F. Duysinx. On dit eto: tchenou, disploumé. F. chauve. 2. ome k' on voet evi. >> on n' î rescontere ki çou k' i gn a d' fén dins ene banslêye di pelakes: gn a la k' les rénnvåt. II. [f.n.] fene coûtche. Gn aveut ene pelake di nive. On dit eto: pelete. Etimolodjeye: cawete -ake.

Fén del pelinne: on-z apresse les boteas di schoices po vinde. (Poirtrait hacné so des vîs papîs).

On peleu ås tcheneas (poirtrait del Muzêye do Vicaedje des Walons).

dessinaedje da J. Raes, divins, El Bourdon.

pele-xhoshin [o.n.] pelante djin. F. emmerdeur. Disfondowes: pèle-chochin.

Pelinne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Pellaines, e Flamind, Pellen, rebané avou 4287 Lîssin; limero diyalectolodjike: [W 3]; vî limero del posse: 5959. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Pèlinne. >> No di des plaeces di Pelinne: Baclinne (rixhot), el Duve, Erbåpré, ås Pireyes, les Plakets, Såçoe (so plaece: Såçwè), Skesroûle, Tchesreye, Trô d' Abråm (so plaece Trâ d' Abrâm). Disfondowes: Pèlin.ne; vî scrijhas: Pellonies (1060), Pellanias (1060), Pellenges (1132), Pellines (1132), Pellens (1145), Pellennes (1188). Etimolodjeye: vî flamind "pelle" (postea ki pleut esse ene potince), cawete latene -inne (la k' gn aveut des potinces).

l' eglijhe di Pelinne (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

pelozea [o.n.] pelé tchenea. On fjheut des bancs d' pelozea. Disfondowes: pèlozia, pèlozê, pèlwê.

peler: pelozea: on pelozea di tchinne-lidje (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

peme [f.n.] rond frut ki meurixh e l' arire-såjhon el Walonreye, k' a ene foirt tinre tchå, ene cawe å dzeu, ene moxhe å dzo, et des piretes å mitan. Djivroûle, c' est l' paradis teresse; les iviers estént pus doûs, les estés estént pus frisses; et les pemes estént pus doûces (Marguerite Didier). >> peme d' awousse: peme foirt timprowe (ki vént ddja å moes d' awousse). >> peme di vinaigue: sôre di pemes foirt seure. Loukîz a: suretîs. >> peme di copete: ôte sôre di peme. >> peme po l' soe: rawete d' ene sacwè k' i fåt mete di costé po si an cas. I fåt todi wårder ene peme pol soe. Poere pol soe, peme pol soe, dj' avans rfuzé d' î sondjî (H. Hance Burquel). On dit eto: poere pol soe. F. sécurité, réserve. Disfondowes: pème, pëme, poume, pome. | pemî [o.n.] åbe ås pemes. On dit eto: melêye. Disfondowes: pèmî, pëmî, pëmiè, poumî, pomî.

peme d' amour [f.n., pl. des pemes d' amour] 1. orandje. 2. sôre di ptite rodje peme.

pena [o.n.] boket do coir des oujheas, des insekes, k' elzès fwait voler. Waitîz çk' i gn a so m' bresse Ene djoleye palivole Avou cwate djaenes penas (J. Boitte). >> flaxhî des penas: divni flåwe, vî; mori. Cwand l' djoû vénrè ki t' flaxhrès des penas, Gn årè des foyeus po rtourner t' djårdén; Mins si l' locet n' ramoenne ki des runins I serè stroet, soçon, ti bea waxhea (R. Hostin). F. battre de l'aile.

penalti [o.n.] (mot d' fotbalisse) 1. hense (fåte d' aveur aduzé l' balon avou s' mwin) fwait dins l' cwåré des baks. Li penalti siconte Braezi, erala-t i co, n' esteut nén hapé (L. Mahin). F. pénalité. >> xhufler penalti: xhufler (tot cåzant do referé) po-z arester l' djeu, po fé rpayî ç' fåte la. 2. chotaedje aresté, di onze metes divant l' gayole, po rpayî cisse fåte la. F. tir de pénalité. >> pont d' penalti: gros croylé pont, metou onze mete divant l' gôl. Disfondowe: pènalti. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî di l' inglès "penalty" (minme sinse), 1910.

pene [f.n.] 1. longowe plome des aiyes des oujheas. F. penne. 2. sacwè po scrire, dinltins sovint ene plome d' åwe, asteure on bik u on stilo a intche. rl a: plome. F. plume. Ny. pen. >> tini l' pene: esse li rapoirteu dins on raploû. | peneu, se [o.f.n.] li ci (cene) ki tént l' pene dins on raploû, po ene soce. F.secrétaire.

pene 2 rl a paene.

pene 3 rl a: poenne.

peneus, e [addj.] poenneus(e). >> li peneuse samwinne: li poenneuse samwinne. Etimolodjeye: bodje picård di "poenne", et ses parints, moussis e walon, 1600.

peniche [f.n.] 1. bilande. rl a: Mouzî. 2. sambwezî (pitite bilande a plat fond). Etimolodjeye: calcaedje do francès "péniche".

penin [o.n.] 1. målåjhmince. Al shijhe, i cwite ès pitite famile, et mågré les penins do rôlaedje, i vént å Noû-Lovin avou ses lçons (N. Darchambeau). F. difficulté. 2. pô d' tchance. F. malchance. >> esse dins l' penin: esse må prin. Les Flamints sont dins l' penin: i måkèt d' omes di mestî (C. Massaux). F. être dans la merde, dans l'embarras, en difficultés.

Pépé Crotchet [no d' crodjambot] crodjambot d' åd dilong des aiwes. On dit eto: Hinri Crotchet, Mareye Crotchet, l' ome å havet, l' ome å hé.

Pépé Djan Bijhon rl a: bijhe \ Bijhon.

pepere I. [o.n.] 1. grand-pa (mot d' plaijhant d' lomaedje et d' atôtchaedje). On dit eto: pépé. rl a: memere. F. grand-père. 2. vî ome. Sacré nodidjo, c' est seulmint ki dj' va tosser, grogne-t i on pepere di dpus d' cwarante ans (E. Wartique et E. Thirionet). F. vieillard. II. [no addjectivrece] vî. Les cofrés m' ont fwait acroere ki dji n' so nén trop pepere et ki dj' pou co mete å monde on grand diale di Walon (M. Renard). F. vieux, sénile. | pepermint [adv.] douçmint, sins s' fé del bîle, come on pepere al pinsion. To n' aveus k' fé di t' maryî; waite, mi, come dji vike pepermint, mi, droci (L. Mahin). F. tranquillement, sagement.

pepere-tåye [o.n.] pere-tåye (mot d' plaijhant d' lomaedje et d' atôtchaedje). F. arrière-grand-père.

pés-d'-vatche [o.n.] cizete (coltchike).

pés-d'-vatche: On voet les fleurs rondes come on pé d' vatche. (Poirtrait hacné sol Daegntoele). Ôtès fotos: rl a: vatche-e-vea, touwe-tchén, coltchike, cizete.

pesse [f.n.] 1. må ki touwéve les djins, del cåze d' ene bactereye, Yersinia pestis, k' esteut passêye pa les pouces des rats. Li pesse Ås pôvès biesses livréve li guere; S' ele ni morént nén totes, totes estént bouxheyes djus (P.H. Thomsin). F. peste. 2. totès sôres di maladeyes des biesses, ki touwèt et ki s' prindèt foit åjheymint. Li pesse des poyes, des vatches des tchvås, des pourceas. >> fåsse pesse des poyes: (mot d' årtisse) maladeye ki rshonne al pesse, paski totes les poyes crevèt, mins ki ci n' est nén l' minme virûsse. 3. sacwè ki sint mwais. On dit eto: pufkene.

peret rl a: peron \ peret.

pere-tåye [o.n.] pa di vosse grand-pa u d' vosse grand-mame. Al moirt di m' pôve pere-tåye, dj' etin co çou k' i m' dijheut (P. Lagrange). On dit eto: pepere-tåye. rl a: grand-pere-tåye. F. bisaïeul, arrière-grand-père.

pergna rl a: purnea.

peri 1 I. [v.s.c.] mori. Ene plante ki perixh (ramexhné pa J. Haust). F. périr. >> ostant peri ki d' piede li veye: dijheye po rire, et po s' recoraedjî al fén don contaedje di ses displis. II. [v.c.d.] gåter d' trop (èn efant). On pere ki perixh ses efants (ramexhné pa J. Haust). | perixhåve [addj. & o.n.] ki s' pout gåter, ki n' si wåde nén (po des amagnîs, po d' l' aboere). Del dinrêye perixhåve. Disfondowes: pèrihauve, pèrihaube, pèrichâbe. | perixhmint [o.n.] (imådjreçmint) piete del moråle, del béndujhance. Les såles di danse c' est l' perixhmint del djonnesse. (ramexhné pa J. Haust). F. perdition.

peri 2 [o.n.] dandjî, risse. Å peri di s' veye. (J. Coppens). F. péril.

peri 3, perî, perijhea rl a: peron \ peri, perî, perijhea.

pèrî rl a: poerî.

pernia rl a: purnea.

peron [o.n.] monumint d' pire, la k' on criyive les lwès, dinltins, el Principåté d' Lidje. Il ont vlou saetchî djus l' Peron: kéne accion ! (tchanson del Revolucion lidjwesse). >> cri d' Peron: e payis d' Lidje, lwè u reglumint, k' esteut criyî sol Peron. rl a: berteke, aberteke. >> sol Peron: no d' ene plaece di Djerpene. Etimolodjeye: bodje "per-" (pire), cawete -on. | peret [o.n.] 1. moncea d' pires (metou po rfoircî des teres, on meur). Dj' a fwait on peret po rtini les teres. (J. Coppens) >> so les Perets: no d' ene plaece d' Årveye. 2. boird d' ene aiwe (rascovrou d' pires pol waeranti siconte di l' erôdaedje). Ene fréte etaeye el peret di tchaeke costé d' l' aiwe (W. Bal). Nos avans touwé l' tins, c' est l' moumint del dire, a fé des trôs dins les perets, s' i n' sievnut nén po nozôtes, i sievront po les camaerådes (L. Sohy). Diviè doze eures, nos avans passé so on pont d' bos so on canå, c' ît l' ci d' derivåcion del Lisse ki va viè l' mer; on nos a fwait prinde pôzucion d' l' ôte costé so les perets (L. Sohy). F. berge, rive, perré. 3. soû d' l' ouxh. Il a tcheu sol peret di s' måjhon. (J. Coppens). F. perron. Etimolodjeye: bodje "per-" (pire), cawete -et. | perî [o.n.] hopea d' pires d' ene cårire, d' ene fosse. | peri 3 [o.n.] plaece avou bråmint des pires. >>  Peri: hamtea d' Trô. >> Peribouxhi: (so plaece: Peribuchi) no d' ene plaece des Libins. | perijhea [o.n.] pitit peri. >> li Perijhea: (so plaece:Perijê): no d' ene plaece del Basse-Libin.

perone [f.n.] (vî mot d' cinsî) lamea (des tchvås d' trait). rl a: lame 2. F. palonnier. Coinrece Årdene nonnrece.

perone: (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

personne [prono] nolu. >> cila, c' est personne: c 'est ene sakî ki n' våt rén: Franwal: ahåyant po: un vaurien, un incapable, un incompétent. rl a: nolu, nouk. Disfondowes: person.ne, persone, persoune. Gm. pachoune.

pêrtche, pèrtche rl a: pîce 2.

pertif et pertaf ! [mot-brut] brut d' bouxhaedje. On bardouxhe a droete, on bardouxhe a gåtche !... et pertif et pertaf ! (E. Pècheur). rl a: bouf, zink, zwèn. F. vlan !

Perwé no d' sacwants viyaedjes di Walonreye: Etimolodjeye: acolaedje tîxhon per (pire) + wé (wé ås pires). I. Perwé [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Perwez, divnou intité. On edjîstrêye les colons a Perwè, a Ôte-Glijhe, a Ramiêye, a Djodogne (J.J. Gaziaux). II. Perwé-dlé-Hayo [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Perwez-en-Condroz ou Perwez-lez-Haillot, rebané avou Ohè. III. Perwé-e-Hinnot, so plaece: Piérwé [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, e F. Péruwelz, divnou intité.

Li glijhe di Perwé (poirtrait hacné sol Daegntoele).

petale 1 [f.n.] boket d' ene fleur, sovint avou des belès coleurs, k' on pout åjheymint aveur djus. Les ptites poirtént on panî a treyes kel ruban passéve a leu cô, on panî houzé d' petales (B. Louis). F. pétale.

petale 2 [f.n.] pitite ronde longowe crote, todi del minme groxheur (come les cenes des gades, des lapéns, des bixhes, des tchivroûs). rl a: polene, crotin, flate, sitron. F. crotte. >> c' est del petale di gade: c' est åk ki n' våt rén. Les tuzêyes des ôtes, c' est d' l' aiwe k' i cujhèt leus oûs, c' est del crote di bike, del petale di gade, del polene di poye; ça n' våt nén les cwate fiers d' on tchén (L. Mahin). >> fé s' dierinne petale: mori. On bea djoû, u puvite on måva djoû, Dj' a toumé malåde foirt malåde ; dj' a minme conte fé m' dierinne petale (R. Joelants). Disfondowes: pètale, pètèle.

Petbåy so plaece: Pètbây [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Piètrebais, rebané avou Incoû.

petchale [f.n.] 1. poes d' årdispene (Crataegus oxyacantha). F. senelle. >> petchale di boure: grosse petchale. 2. purnale. | petchalî [o.n.] purnalî. Disfondowes: petchalî, pècalî.

petche 1 [f.n.] 1. poes di totès sôres d' åbes, havurna, årdispene, hoûsset, sawou d' aiwe, ki les tchampinnes magnèt voltî. Li sayou est on foirt tinre bouxhon, ki l' frut vént e trokes di måvès ptitès petches. F. baie. >> end a come des petches: end a bråmint. F. à foison. 2. (pus stroetmint) a) poes d' årdispene (Crataegus oxyacantha). Les rodjès petches vinèt so les blankès spenes (ramexhné pa M. Francard). Al fén del såjhon, on tindeut ås gréves avou des petches di blankes sipene (L. Mahin). F. senelle. b) petche di gréve: poes d' havurna (Sorbus auc