la >> k' est la: Franwal: ahåyant po: "prezint", rl a: k'-estént-la. >> ki n' est nén la: Franwal: ahåyant po: "absant". Les cis ki n' sont nén la ont todi toirt.

la 2 [o.n.] note di muzike, li shijhinme del game. Fa, c' est l' vî fa d' Ovîfa; Sol, c' est vos ki l' a sol dos; La, vo l' la ci viyaedje la (tchanson des notes).

laboder rl a: lapoter. | labodêye rl a: lapotêye.

lache 1 (F. lâche) rl a: låtche.

lache 2 (F. laisse) rl a: laxhe.

lâchi, lachi, lachî, lâcher rl a: låtchî.

lacobén [adv.] pa tchance. Lacobén ki dj' a des covietes di plastik dissu tchaeke éndjole, pask' avou les gotires, dj' end åreu fwait po tote l' éndjolreye (L. Mahin). rl a: awureuzmint, vacobén. Etimolodjeye: mot d' acolaedje di 3 adviebes (la co bén).

laecea [o.n.] likide foirt nourixhant, ki les biesses ås tetes produjhnut po nouri leus djonnes djusse après leu skepiaedje. Loukîz a: lôlô. F. lait. >> bon laecea: laecea k' on n' a rén rsaetchî foû. F. lait entier. >> sicramé laecea: laecea k' on nd a rsaetchî l' crinme. F. lait écrèmé. Etimolodjeye: bodje latén "lac" (minme sinse), cawete -ea. | laeçreye [f.n.] oujhene di laecea. Loukîz a: laitreye. Etimolodjeye: cawete -reye, 2000. | laeçrece [addj. todi padrî] a vey avou l' laecea. >> vatche laeçrece: vatche d' ene raece relîte po dner bråmint do laecea. F. laitière. Etimolodjeye: cawete -rece, 2000.

lagå rl a: agåjhe.

Lagaesse [n.dj.] no d' famile del Walonreye, e F Lagace, Lagasse, Laguasse, Laguesse, Lagaisse, Lagaysse, Lagaeysse, Lagaste, Lagache. Etimolodjeye: etroclaedje di l' agaesse (no metou).

lahe rl a: laxhe.

La Hesse rl a: Li Hesse.

lahèt rl a: låtchoe.

lahî rl a: låtchî.

laîchî rl a: leyî.

laid, e I. [addj.] 1. nén bea. Vo m' la divnou on vî cafu, on vî canistea, on laid sbara (J. Lamouline). C' est laid d' atouwer ses parints. Les posteures di plåsse sont tertotes å pus laides et zwates d' aveur rascodou les poûssires dispu todi (E. Gilliard). rl a: elaidi, dilaidi, dislaidi. F. laid(e), vilain(e), affreux (se). >> Gn a nou si laid pot ki n' trouve si coviete: tote feme trouve èn ome po s' maryî avou leye (u årvierdimint). 2. måva, måle. Les pûs, les pouces, et les wandions, c' est ene laide djentesse. F. mauvais, sale. >> veyou do laid costé: (mot d' linwincieus) franwal po "péjoratif". >> laid costé: evier. >> i fwait laid; u: i louke laid: i fwait on laid tins. Si on voet l' poite do paradis, c' est po fé troes djoûs bea u troes djoûs laid 3. metchant(e). Dji m' dimande bén cmint k' nosse pere s' a leyî emacraler pa ene laide vireuse feme come vos. >> laid mama, laid hasse, laid monami, laid verat, laid godi: metchant ome. >> laid Godom !: djuraedje. 4. pôve laid(e): (tot djåzant å rvier) pôve djinti. Pôve laide viye djin, k' aveut hemlé tote si veye ! Cwand dji di "nosse pôve laid vî walon", c' est manire di dire, hon, pask' i n' est ni pôve, ni laid, ni vî (L. Mahin). 5. foirt malåde tot cåzant d' ene djin, foirt grave, tot djåzant d' on må. Li kintosse, c' est ene laide sôre di tosse. Ene croke, c' est ene laide maladeye. Il aveut on teribe laid pî (ramexhné pa L. Remacle). rl a: malén. F. grave, sérieux (se). II. [o.f.n.] 1. målåjhey a continter. Dji vs leye cisse pratike la, Yolande, mins prindoz asteme, c' est on laid. 2. les laids: les gableus. Metans todi nosse burtale, po si on resconterreut les laids d' Libin (L. Mahin). F. flics, gabelous. Disfondowes: lêd(e); Gm. lâd(e). Etimolodjeye tîxhon "laip" (minme sinse). | laideur [f.n.] difåt d' ene sakî, d' ene sacwè k' est laide. | laidisté [f.n.] 1. difåt d' ene sakî, d' ene sacwè k' est foirt laide, dit dins ene fråze emocionrece. 2. laide accion. F. coup bas. Coinrece Lidje & Hôte-Årdene. | laidmint [addj.] d' ene laide manire. Criyî foirt, c' est prezinter ene sacwè pus laidmint k' ele n' est. I cbijhe laidmint dispoy sacwants djoûs (A. Henin). F. laidement, affreusement, vilainement, gravement, salement, méchamment, sérieusement. >> laidmint arindjî (eye); u: laidmint segnî (eye); u: laidmint djosté (êye): foirt coixhî (eye). F. gravement blessé(e), salement atteint(e).

Gn a nou si laid pot ki n' trouve si coviete (dessinaedje da S. de Coune).

laidådje [f.n.] termene del veye ki l' efant dvént on djonnea eyet fé s' crexhinne I sont-st al laidådje, la, les nosses; c' est come les vosses ! rl a: adocrexhince. F. adolescence. >> deujhinme laidådje: termene del veye di 40 a 50 ans, wice k' on s' sint divni vî, et volou rviker come a 20 ans. C' est sovint al deujhinme laidådje ki des manaedjes k' alént so les deus fesses sipiyèt e boket. Disfondowes: lêdâdje, lêdadje, lêdaudje. Etimolodjeye: mot d' acolaedje addj. (laide) + no (ådje); rl a: Moyinådje, målådje.

Al laidådje, on s' ritrove pus voltî båsheles avou båsheles, valets avou valets (Poirtrait hacné sol Daegntoele).

lai-m'-e-påye [o.n.] esse plin d' lai-m'-e-påye: èn nén vleur ki les djins cåzénxhe avou vos, voleur esse tot seu. F. en avoir marre, être morose.

lajåde [f.n.] cwate-peces. Disfondowes: lazaude, lazâde, lijaurde, lijârde, lujaurde.

lak [o.n.] grande basse d' aiwe. Etimolodjeye: Calcaedje (disconsyî) do F. "lac".

låkî, låke rl a: låtchî \ låtche.

lamberdèke rl a: aberteke.

lambozete [f.n.] coutea ki n' côpe nén. On dit eto: amedroûle. >> Les Lambozetes: sipotaedje des djins d' Wiete.

lambri [o.n.] (mot d' bastimintî) fene plantche di bwès, on mete hôte, metowe po n' nén gognî les meurs dins ene coujhene, ene bele plaece.

Lambûsåt [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lambusart, rebané avou 6220 Fleuru; limero diyalectolodjike: [Ch 38]; vî limero del posse: 6258. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Lambûsau.

lame 2 [f.n.] (vî mot d' cinsî) bwès travayî, on mete long, k' on-z î agritche les lameas, et k' on-z atatche a l' ekipaedje a saetchî pa deus tchvås. rl a: landon, trepsin. | lamea [o.n.] (vî mot d' cinsî) 1. bwès travayî, on mete long, k' on-z î agritche les traits des tchvås, et k' on-z atatche a l' ekipaedje a saetchî pa on seul tchivå. rl a: perone (foto), cope 2, werbion, wiban. 2. hårkea: a) poite-saeyea; b) triyingue di bwès å cô des biesses e pateure. 3. baston k' on meteut å cô des tchéns por zels én nén moussî dins les poytreyes, dins les teréres di robetes. Magrite du Rossea a vlou måtraiter li dmandeuse tot l' mançant avou on baston lomé lamea (vîs papîs di Liesse, ramexhnés pa L. Remacle). Disfondowes: lamia, lamê, lam'rê. Coinrece payis d' Nameur, Tchålerwè, Måtche (sinse 1); coinrece payis d' Vizé (sinse 2). | lamete [f.n.] (vî mot d' cinsî) lamea (des tchvås d' trait). Sorcoinrece Payis d' Nameur.

lame 2: les deus lameas sont-st agritchîs al lame, atatchêye å tchår (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

lamer (après) I. [v.c.n.d.] djéryî après. Les bokions k' estént å bwès dispu on moes sins rivni, lamént après ene bone gote (E. Pècheur). Tins del guere, les foumeus lamént après l' toubak. rl a: teguer, bediver. F. désirer fortement, être en manque de. II. [v.s.c.] rinde do må, haner. A Årvaye, nolu n' est pressé po falou lamer si matén (P.J. Dosimont). F. boulotter, bosser. Coinreces ban do Bork, Årvaye.

laminwer [o.n.] aminwer. Disfondowes: laminwêr, lamënwêr, laminwâr. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. "laminoir", 1850.

Lamisse [n.dj.] no d' famile di Walonreye, ki si scrît, asteure, Lamisse, Lamis, Lami, Lamy. Etimolodjeye: etroclaedje di l' årtike avou l' no amisse.

Lamôrmayni [n.pl.] hamtea d' Dôtchamp. Sicrijheu d' walon: José Joris. Disfondowes: Lamôⁿrmayni, Lamoûrmani, Lom'rumayni, Lom'rèmayni. vîs scrijhas: Monmany (1350), Lameremeny (1525). Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon Mon (pitit no, racoûrtixha di Monon) + mayni (pitite cinse Monon); etroclaedje del divancete a- (a Monmayni => a l' Amonmayni), pu riscôpaedje (a Lamonmayni); rl a: Albôle. ristitchî R.

lamper, lampêye rl a: loper.

lampisse, lampitche rl a: laper \ lapisse.

lamproye [f.n.] 1. sôre di vier mins avou des oxheas, ki vike dins les mers, mins rmonte les corantès aiwes po-z aler froyî. Li lamproye a disparexhou del Walonreye dins l' prumire mitan do 20inme sieke. 2. feme sins ehowe, sins aleure, nawe; Waite èn pô ci grande lamproye la, di n' nén co avou fwait ses schweles. Disfondowes: lamprôⁿye, lamproye, lamprouye.

lance-pire [o.n.] hina.

Lande [n.pl.] ancyin ptit ban d' Flande, astok do payis walon, e flamind "Landen", k' a divnou on gros bork avou ene gåre et toplin des botikes. >> li voye di Lande: no d' ene voye di Råcoû, ki va so Lande. Disfondowes: Lande, Londe. Etimolodjeye: tîxhon "landen" (bounès teres); rl a: Landene.

Landene [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Landenne, rebané avou Andene. Vî scrijhas: Landinas (1091). Etimolodjeye: tîxhon "landen" (bounès teres); rl a: Lande.

Landleye u Landliye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Landelies, rebané avou 6110 Montneye-Tigneu; limero diyalectolodjike: [Ch 63]; vî limero del posse: 6111. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Landlîye.

Landleye (dessinaedje da ...).

landon [o.n.] (vî mot d' cinsî) lame u lamea (des tchvås d' trait). rl a: lame 2 (foto). F. palonnier.

laner [v.s.c.] haner. Dji m' aveu fotou ene schandeye; dji lanéve come on tchén. F. haleter. Etimolodjeye: riscôpaedje a pårti di "i hane" -> "il ane" -> "i lane".

langue [f.n.] lingaedje. Li sanscrit est ene langue sacrêye di l' Inde. F. langue. Etimolodjeye: Calcaedje do F. "langue", paski l' walon n' a nén stindou l' sinse di "linwe" po "lingaedje".

Plake "Li walon, c' est nosse langue" (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

lap [mot-brut] mostere li brut d' ene biesse ki boet avou s' linwe. rl a: lop, lof. Etimolodjeye: erî-rifjhaedje a pårti di "laper", "rilaper", 2002.

lapén [o.n.] 1. robete Al Sinte Båre, on cujheut todi on lapén ås pronnes. On dit eto: conén. F. lapin. >> aveur des molets° come des panses di lapén. >> ploumer come on lapén: fote ene dobleure, a on djeu d' cwåtes avou des cwårs. >> lapén d' Påke: a) forveyou lapén ki, e payis d' Måmdey, e l' Almagne, å Lussimbork, apoite les oûs d' Påke: Li lapén d' Påke est tot foû d' lu Poirter des oûs, i ndè pout pus (tchanson). b) pitite påstedjreye del cogne d' on lapén, k' on vind dins ces payis la sol trevéns d' Påke. Alm. osterhase. 2. såvadje sôre di robete. Ti rôbaléves sins d' keure di l' eure, come les lapéns (L. Warnant). >> cori come on lapén: cori rade. Ådjourdu, nos corans come des lapéns, dimwin, nos nos stårrans télfeye so nosse dos (F. Barry). >> tchôd lapén: ome ki va ås femes. Disfondowes: lapéⁿ, lapin, lapé, lapègn. Etimolodjeye: gayel lapparo (djonne di robete).

laper [v.c.] boere avou s' linwe. Nosse tchén a lapé sol moumint on spoulbak di laecea (H. Forir). rl a: lapoter, lapter, lofer, rilopter. F. laper. Disfondowes: laper, lapè, lapî. Etimolodjeye: candjmint di "lamper", do francike "lapôn" (tz a l' almand "laffen"), letchî. | lapaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si rzultat) pol viebe "laper". Po l' lapaedje, pårlez mu di ç' tchén la (H. Forir). Disfondowes: lapèdje, lapadje, lapâdje. | lapeu, lapeuse u lapresse [o.f.n.] biesse ki lape dipus k' ene ôte, u pus golafmint. Vosse lexhe, c' est l' lapresse d' on diale (H. Forir). | lapete [f.n.] 1. tene cafè. Ès lapete, c' est djusse bon po fé pixhî (P. Defagne). rl a: laprote, lapisse, lapotisse, lapotaedje, rilapé, bibene, tchirlape, tchuferlu, pixhe-å-hôt, pixhe-cozén, pixhe-kinike, tchesse-cozén, ripipi, trosse-cawe. Franwal: ahåyant po: "jus de chaussette". >> lapete di tchén: vraiye lapete. 2. mwaijhe bire, mwaijhe gote, mwais vén. I boevèt del lapete di tchén. rl a: lapisse, lapotisse, bibene, pikete, pitite bire. Disfondowes: lapète, lampète, lapote. | lapisse [o.n.] 1. lapete (tene cafè). rl a: lapotisse. 2. latons u raboulets cûts avou bråmint d' aiwe k' on dnéve ås tchvås, ås pourceas. C' est l' eure di dner l' lapisse ås tchvås (G. Goffinet). rl a: passe, lapotaedje, lofet. F. eau de son. 3. likide sitåré al tere. rl a: pexhotisse. 4. frexhea d' mannete aiwe u d' broûs. rl a: bigåd, potea, pexhotisse. Disfondowes: lapis', lapich, lapës', lampitche. | lapêye [f.n.] çou k' ene biesse lape. Disfondowes: lapéye.

lapoter [v.s.c.] 1. lapter. Ci tchén la fwait bråmint do brut e lapotant (G. Goffinet). 2. tchipoter u pesteler dins l' aiwe. L' efant lapoteye e schadrea. Dj' a lapoté tote djoû dvins les frexhisses. rl a: pexhoter. F. barboter, patauger. Disfondowes: lapoter, lapotè, laboder. | lapotêye [f.n.] 1. cabolêye (cabolous canadas po dner ås biesses). 2. aboere trop tene (copurade do cafè). Disfondowes: lapotêye, labodêye. | lapotisse [o.n.] 1. lapete (tene cafè). rl a: lapisse. 2. frexhea d' mannete aiwe u d' broûs. rl a: pexhotisse. | lapotaedje [o.n.] 1. tchipotaedje u pestelaedje dins l' aiwe. F. barbotage. 2. lapisse (latons u raboulets cûts avou bråmint d' aiwe). Li londmwin, cwand il a stî dner leu lapotaedje ås coshets, li ptite mamjhele n' esteut nén la. 3. lapete (tene aboere). rl a: brouwet. Disfondowes: lapotadje. | lapotant, e [addj.] placant(e), come des broûs k' on-z a stî lapoter dvins. F. collant(e). Disfondowes: lapotant.

laprote [f.n.] lapete (tene cafè). F. brouet clair. Disfondowes: laprote. Etimolodjeye: bodje laper, cawete -ote, ristitchî R. Coinrece payis d' Lidje et Wareme.

lapter [v.c.] (codjowaedje) laper (ene sacwè) a ptits côps. Li tchet lapteye si laecea (ramexhné pa J. Haust). rl a: lapoter. Disfondowes: lapter.

lårmî [o.n.] rayire (trô par la k' on tape ene sacwè el cåve). rl a: airtchî, calonire, loukete, sipira. F. soupirail. Disfondowes: laurmî, lârmî, lârmîr, aurmî, ârmîr, aurmi. Coinrece Payis d' Nameur, Djodogne, Hesbaye (rl l' mape a "rayire").

låsse rl a: låze

låtchî 1 I. [v.c.] 1. leyî ndaler ene biesse k' esteut elaxheye, ene djin k' esteut resserêye, ritnowe di foice. Vos låtchroz les poyes, dai, enute, ca i n' a nén djalé. On n' pleut nén låtchî les tchéns a cåze di l' araedje. Li tchén atrapa l' singlé pa l' oraye et s' nel låtcha-t i nén (H. Forir). C' esteut e 1945, après k' il åyénxhe yeu låtchî tos les prijhnîs. Cwand les pépés l' ont låtchî, ç' a stî cwand l' cok a tchanté å matén (G. Lucy). F. lâcher, libérer, détacher, faire sortir, relaxer, relâcher, élargir. rl a: dilåtchî, rilåtchî. >> låtchî les biesses: disloyî les vatches po lzès moenner ås waides. Nos låtchrans les biesses boere å bî (ramexhné pa M. Francard). >> låtchî les colons: fé rexhe des pidjons voyaedjeus, al plaece ki l' coûsse eviè leus colebîs va cmincî. rl a: låtchî 2. >> Dji låtche mi cok, raclô tes poyes ! u: Cwand les coks sont låtchîs, i fåt wårder les poyes; u: i fåt resserer les poyetes: dijheye do pa d' on djonne ome ki va al dicåce. >> i n' fåt nén låtchî on boigne po rprinde èn aveule: i n' fåt nén vinde ene sacwè po ratchter åk ki våt co moense; i n' fåt nén vinde si tchvå po ene borike; i n' fåt nén candjî d' feme (d' ome) po ndè rprinde ene pus mwaijhe (on pus fayé). 2. leyî ndaler åk ki n' pleut nén bodjî, k' esteut tnou, copurade ene aiwe. (ås gueyes) t' as låtchî l' bole bén trop timpe ! On n' åreut pus seu låtchî l' aiwe so l' molén. Dji va disfé l' astantche po låtchî les aiwes (F. Deprêtre et N. Nopère). Låtchîz l' bire, on-z a soe (J. Waslet). F. lâcher, larguer, laisser couler. >> låtchî l' aiwe; u: låtchî les aiwes, u: ses aiwes, u: ene vexheye: pixhî. >> låtchî les aiwes: (mot d' acleveu) fé les aiwes des bouyetes, tot djåzant d' ene vatche ki vele. >> låtchî foû d' ses mwins: leyî schiper foû d' ses mwins. F. lâcher, laisser tomber. 3. disserer ene sacwè k' esteut splinké. I fåt låtchî l' coirdadje: l' air est trop foite. Låtche on pô ç' coide la, va, elle est trop tinkieye (Goffinet). Dji låtche si coirset po k' ele respire a si åjhe (F. Quinaux). F. relâcher, détendre. >> låtchî on boton, låtchî on crin al cingue: disbotner li marone, li blouke del cingue, li djilet, po poleur magnî pus a si åjhe. F. se déboutonner. >> låtchîz l' coide: el pourcea stronne: dijheye. >> låtchî ses fesses: vesser. F. péter. Mins cwand dj' vos voe tertotes Påles come do blanc stofé Et ki dins l' nombe, end a Ki låtchnut leus fesses (F. Quinaux). 4. evoyî. L' oraedje va passer I nos a låtchî L' laide passe ! (A. Xhignesse). F. envoyer, émettre. 5. èn nén saveur ritni. F. émettre, laisser échapper. >> låtchî l' ocåzion: èn nén saveur profiter d' ene ocåzion. F. rater, manquer. >> låtchî ene vesse; u: endè låtchî ene: vesser. F. péter. >> låtchî on mot; u: låtchî ene parole di trop: dire ene sacwè k' on n' åreut nén dvou. F. parler, dire des indiscrétions. >> I nd a co låtchî ene: il a co dit ene biestreye, il a co raconté ene cråsse coye. >> èn nén låtchî on mot: èn nén moti (èn rén dire). F. se taire. >>låtchî ene crake: conter ene couyonåde. F. raconter une blague. 6. èn pus cåzer a (ene sakî), O ! låtche mu ! rl a: leyî° e påye. F. laisser tranquille. 7. èn pus voleur aler avou (ene sakî), li cwiter, li trayi, l' abandner. Lacobén k' il aveut låtchî les Recsisses djusse divant. rl a: låtcheu. F. lâcher, abandonner, quitter, prendre ses distances envers. 8. arester (èn ovraedje). Cist ovraedje la presse, i nel fåt nén låtchî. F. arrêter, abandonner. 9. låtchî di: arester di. Li tins ni låtche måy di nos assaetchî (R. Viroux). rl a: djoker, sitater, arester. F. arrêter de, cesser de. II. [v.s.c.] 1. (mot d' acleveu) a) leyî ndaler les vatches e pasteure, cwand ont yeu stî modowes. F. délier les vaches pour les conduire aux champs. b) mete les vatches ås tchamps pol prumî côp après l' ivier. On låtchive al rexhowe di l' ivier, diviè l' 15 d' avri. Waite on pô, vo nos la l' cwénze di may et dji n' avans nén co låtchî. F. mettre le bétail en prairie. 2. evoyî des emissions radio u tévé, evnd. Gn a on posse a San Sebastian ki låtche tote li djournêye e basse. F. émettre. 3. arester d' bouter. Dj' a låtchî po m' ripoizer. Dji låtche, tot rawårdant ene nouve tchinne (J. Wisimus). Les tribunås låtchèt tins des condjîs. F. faire une pause, chômer. >> èn nén låtchî: èn nén arester, èn si nén djoker. I n' låtche nén d' ploure. Tot do long do djoû, li tcheriåjhe ni låtchive måy (J.P. Dumont). F. ne pas cesser. >> sins låtchî: sins djoker (sins arester), sins ahote. Il ont bouté sins låtchî tote li djournêye. I fåt tchôkî dsu: fijhoz çoula sins låtchî. Faleut k' i vude si saetch et cossåyî, on côp po totes, tot çk' i rmawyive sins låtchî dispu des moes et des moes (E. Gilliard). Mins sol tins k' l' aiwe montéve, nosse vatche k' ît sol plantchî Shofléve, boerléve, pôve biesse, a rlaye et sins låtchî (L. Bernus). Dji vôreu k' i lujhe li solea sins låtchî, K' on fouxhe gaiy et k' on s' voeye voltî (R. Viroux). rl a: låtche. F. sans relâche, sans cesse. 4. èn pus tant foircî, dins on match, èn ovraedje. F. relâcher son effort, se relâcher. >> èn låtchîz nén po ***: dijhêye po ecoraedjî ene ekipe. Èn låtchîz nén po les Hôt-Îte (J. Coppens). 5. s' arester (di bate, tot djåzant do cour, di fé des biestreyes, tot djåzant d' arnåjhes djonnes, evnd). Si cour a låtchî. >> Si vos n' låtchîz nén, dji vs evoyrè brider les gades: paroles di mançaedje a des efants (avou ene clignete, ca on n' bride nén les gades). 6. fé ndaler a l' ouxh (a seles). Les pronnes, ça låtche (A. Carlier & W. Bal). rl a: resserer. F. purger, être laxatif. 7. si distinkyî. Li coide al bouwêye låtche: el fårè rtinkyî (J. Wisimus). Mes aburtales kimincèt-st a låtchî. F. se relâcher, se détendre. 8. èn si pus saveur ritni. F. lâcher prise. >> Sitrindans nos bén; nos n' låtchrans nén: djeu d' mot inte li sinse di "låtchî" = "distinkyî" (li contråve di strinde), et "låtchî" = "ni s' pus saveur ritni". 9. èn pus saveur wårder ene pôzucion, ene mwaisse-idêye. I n' est nén l' ome a låtchî (F. Deprêtre et N. Nopère). F. céder. 10. èn pus tni. C' est ene cartoche k' a låtchî. rl a scheter, sicoter. 11. esse sins nolu, tot djåzant d' ene plaece. Les bounès plaeces ni låtchèt nén lontins (J. Wisimus). F. être vacant(e). 12. manker, divni råle, tot djåzant d' ovraedje. L' ovraedje kimince a låtchî (J. Wisimus). F. manquer, faire défaut. III. [v. sins djin] s' arester d' ploure. I shonne k' i låtche. IV. si låtchî [v.pr.] 1. si leyî aler, si mete (a). Dji m' a låtchî a rire. 2. si purdjî. Li tchvå s' a låtchî, c' est l' bon. F. se purger. 3. (mot d' houyeu) tchôkî, si leyî aler, tot djåzant des teréns dins ene houyire. Les teréns s' låtchèt, i hossèt (ramexhné pa J. Haust). Disfondowes: lâchi, lachi, lâchî, lachî, lautchè, lautchî, lautchi, lautcher, laukè, lauker, lâker, laukî, lahî, lacher, lâcher, lachè, lâchè. Gm: lautchî. Etimolodjeye: latén "laxare"; rl a: leyî, laxhe, rilaye, rilaxhe, rilaxhådes, rilai. | låtchî, eye [addj.] 1. distinkyî (distinkieye). rl a: låtche. F. lâche, détendu(e), desseré(e). 2. ki n' tént pus. Cisse pire la est tote låtcheye. F. branlant(e). | låtchî 2 [o.n.] 1. låtchaedje e l' air (di colons, di balons). On låtchî d' balons. On vént d' erçure li depeche do låtchî des pidjons a Dax (J. Coppens). 2. manire di låtchî l' bale ås beyes. Po wangnî ås gueyes, fåt aveur on bon låtchî (F. Deprêtre et N. Nopère). Disfondowes: lâcher, lachè, lachî, lautchî. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. lâcher (minme sinse). | låtcheu [o.n.] 1. el ci (cene) ki låtche les ôtes (ki n' vént nén avou zels). F. lâcheur, -euse. 2. li ci (cene) ki låtche (ki n' a pupont d' ovraedje). rl a: bineu, chômeu. F. chômeur, sans emploi. Disfondowes: lâcheur, euse, laukeu, lautcheu(se). | låtchaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "låtchî", et copurade: 1. (mot d' cinsî) a) moumint k' on låtche les vatches après l' ivier. E l' Årdene dinltins, ti n' åreus nén veyou on låtchaedje divant l' prumî d' may. F. mise en prairie. b) moumint k' on disloye les vatches po les moenner ezès waides. 2. distinkiaedje. Li låtchaedje des coides d' èn instrumint (H. Forir). F. relâchement. 3. moumint sins ovraedje. Li låtchaedje di l' industreye est ene riwene po tolmonde (J. Wisimus). I n' savèt nén tot la wice cori tins des låtchaedjes. rl a: toubak, condjî, låtchoe. F. chômage, morte saison, pause, vacances, moment de détente. 4. ahote (arestaedje). On a peu d' on låtchaedje do cour tins d' l' operåcion. F. arrêt. >> sins låtchaedje: sins ahote. Tins eployî sins låtchaedje A todi dner grand wangnaedje (J.S. Renier). F. sans relâche, sans arrêt. 5. disloyaedje d' ene biesse elaxheye, drovaedje del cadje d' ene biesse, d' ene djin resserêye. El låtchaedje des pidjons, el låtchaedje di balons. El låtchaedje do tchén. Li låtchaedje des prijhnîs, des ametous. F. lâcher, libération, relaxe. 6. evoyaedje d' emissions radio u tévé, di waxhes magnetikes, di radioactivité, di mwaijhès nodeurs. Les curêyes avént dmoré troes djoûs å solea: gn aveut on låtchaedje d' odeurs a toumer flåwe. rl a: evoyaedje. F. émission, emanation. 7. plaece k' on s' arestêye dins on voyaedje. Gn a on låtchaedje di 6 eures a Tunis, divant d' s' evoler po Kiyev. F. escale. 8. cwitaedje (d' on grope, d' on pårti). Après l' låtchaedje da Trotsky, li comunisse n' a pus stî come divant. F. sécession, séparation, dissidence. Disfondowes: laukèdje, lachâdje, lachadje, laucadje, lâkèdje, lautchadje, lautchèdje. | låtche I. [f.n.] 1. waire di tinkiaedje. >> diner u: rinde del låtche a ene coide, a on loyén: el leyî pus lon, nén si tinkyî. rl a: fåsse coide, fås tchîf. F. mou, battant. 2. waire di ratna, waire di diciplene. rl a: rilåtche, leyî-aler. F. relâche, laisser-aller. 3. sins låtche: sins ahote, sins s' djoker, sins ratna, foirt. Les sourds, Sins låtche, Ripoujhèt foû des trôs Les tchimicreyes ki dj' î avans Eteré (M. Burtonbwès). Les moléns ki l' nive refaxhe volnut rshonner l' efant k' a crexhou sins låtche et ki fwait ses påkes (J. Guillaume). rl a: låtchî 1, låtchaedje; rl a: rilaye, rilai, rilåtche, rasta. F. sans relâche. 4. volêye di côps d' ene clotche. On a souné ene låtche a l' eglijhe: gn a co on moirt (F. Deprêtre et N. Nopère). rl a: transe. 5. lawe. >> taper ene låtche so kéconk: li cdjåzer sins esse seur di rén. Cwand on n' inme nén ene djin, on lyi tape vite ene låtche (H. Scius). F. blâme, dénigrement. II. [addj.] distinkyî (ieye). Mi loyén est trop låtche. Li coroye est låtche (F. Deprêtre et N. Nopère). F. détendu(e). III. [o.f.n. & addj.] 1. ki fwait des mwais côps cwand on nel voet nén. C' est on grand låtche. Fåt esse låtche po bate si pé (F. Deprêtre et N. Nopère). Fåt esse låtche po flayî so èn efant (P. Defagne). rl a: couyon. F. lâche, vil, sans cœur. >> on tins d' låtche: on laid tins. F. sale temps. 2. nawe. C' est on låtche: i leye ses efants criver d' fwin. F. paresseux, fainéant. >> låtche come on tchén d' taeneu: foirt nawe. >> S' i gn åreut on pus låtche ki lu, i s' batreut avou lu: c' est li rwè des nawes. >> Po boere, i n' est nén låtche: i boet voltî, mins i n' boute waire. Disfondowes: lauke, lake, lache, lâche, lautche, lâtche. Gm. lâtche. Pc lache. | låtchoe [o.n.] 1. nuk k' on pout låtchî åjheymint. >> ene linwe a låtchoe: linwe d' onk (ene) ki tape åjheymint des låtches so ls ôtes. Il a todi s' linwe a låtchoe, et c' est todi po dire do må (F. Deprêtre et N. Nopère). rl a: linwe a talus. 2. (mot d' houyeu) låtchaedje, condjî. Li prumî londi d' awousse, c' est todi låtchoe (ramexhné pa J. Haust). F. relâche, repos, relâchement, jour chômé. >> fé låtchoe: prinde condjî. Al Sint Linåd et al Sinte Båre, on fwait låtchoe: c' est fiesse po les houyeus. C' est l' låtchoe: gn a nouk k' overe ouy (ramexhné pa J. Haust). F. prendre congé, faire relâche. Disfondowes: lachou, lachû, lahè, (lachwè, lautchoû, lautchwè, laukeu, lâkû). | låtchmint [adv.] d' ene låtche manire, copurade 1. tot djåzant d' on (ene) sins-oneur. I l' a pokî låtchmint (F. Deprêtre et N. Nopère). I nos a abandner låtchmint. Il a corou evoye låtchmint. I trayixha låtchmint si camaeråde (H. Forir). F. lâchement. 2. tot cåzant d' on loyaedje. Li paket esteut ebridlé låtchmint, après sacwants kilometes, il a toumé al valêye. Disfondowes: lachmint, lâchmint, lâtchmèt (lautchmint, lâtchmint). Gm lâtchmat. | låtchté [f.n.] difåt do ci (del cene) k' est låtche. C' est ene låtchté d' trayi ses djins (F. Deprêtre et N. Nopère). C' est ene låtchté ki d' bate ene feme (J. Haust). F. lâcheté. Disfondowes: lachté, lâchté (lâtchté, lât'té, lautchté, laut'té).

Låtu, so plaece:Lautu 1. [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lathuy, rebané avou Djodogne. 2. Låtu, di Låtu [n.dj.] no d' famile di Walonreye, ki si scrît, asteure, Lathuy, Latui, de Lathuy, .

laukè, lauker, laukî; lauke rl a: låtchî.

lautchè, lautcher, lautchî rl a: låtchî.

Lavå rl a: Li Vå.

låvå [adv.] laddé, vola. Låvå sol soû, plinne di farene, Come ene andje esconte do solea Li djonne mônresse waite sol pazea Ene ombrire d' aiyes (G. Smal). F. là-bas.

lavasse [o.n. u f.n.] 1. grosse plouve, k' arive tot d' on côp. Il a toumé on fameus lavasse. Nos estans rarivés tot trimpés d' l' etermint; nos avans atrapé ene di ces lavasses (P. Defagne). Dj' a yeu ene lavasse so mes rins et dji so tot crou (F. Deprêtre et N. Nopère). On dit eto: walêye, drache, laverdêye, lavêye; loukîz a: houzea F. averse, ondée, pluie subite, pluie torrentielle. >> ploure a lavasse: ploure foirt. F. à verse. >> esse racoyî del lavasse: atraper ene walêye so s' dos. 2. grande air. C' est on lavasse, on vint ki passe, k' a rtourné l' paraplouve (E. Dethier). 3. , graevetes apoirtés pa ene foite plouve. F. alluvion, pierraille. 4. volêye di rprotches. Li mere brait bén roes K' on fwait des passe-droet Et l' mwaisse riçût ene lavasse (J. Fournal). 5. tene sope, tene såce. C' esteut del lavasse, leu sope, mins cwand t' as fwin… F. brouet clair. | a lavasse [advierbire] a make. F. en foison, en abondance, en pagaille. Disfondowes: lavasse, lavache, lavâssse, lavausse lovausse, lavauche.

Lavervå [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Loverval, rebané avou 6280 Djerpene; limero diyalectolodjike: [Ch 65]; vî limero del posse: 6270. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Lavèrvau.

lawder [v.c.] 1. F. approuver, encourager, flatter. 2. (tot cåzant å rvier) si moker. rl a: lawer. Etimolodjeye: do latén "laudare". | lawdaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion et si rzultat) pol viebe «lawder».

lawer [v.c.] si moker (d' ene sakî). I lawe tot l' monde. Etimolodjeye: derivé di lawder (do latén "laudare"), avou l' sinse å rvier. | lawant, lawante [addj.] ki s' moke tofer, fotant. | lawe u lawåde [f.n.] mocreye, fotaedje. I vént todi avou des stitches et des lawes. (ramexhné pa Jean Haust). Taper ene lawe.

laxhe [f.n.] 1. loyén po ritni ene biesse. rl a: loye-cô, loyén, tiesteure. F. laisse, attache. >> tini a l' laxhe: a) tini (on tchén) pa on loyén. b) (imådjreçmint) esse mwaisse (d' ene djin). F. tenir en laisse, maîtriser, dominer, contrôler. >> si leyî moenner come on tchén a l' laxhe: si leyî fé pa èn ôte (ene ôte) ki s' vout rinde mwaisse di vos. >> esse tinou pa l' laxhe: èn nén poleur fé çou k' on vout. C' est on gayård k' i fåt tni al laxhe: i n' a rén d' bon dins s' vinte (P. Defagne). >> mete a l' laxhe: a) loyî (on tchén). b) mete a ecråxhî (on vea, on boû, ene åmaye). Gn aveut drola ene vintinne di boûs al laxhe. >> si mete a l' laxhe: (imådjreçmint) si maryî. rl a: saetchî° al coide. F. se passer la corde au cou. >> scheter s' laxhe: si disloyî. b) (imådjreçmint) cwiter si galant, si crapåde. F. rompre. >> chorter s' laxhe: tromper si feme (si ome). F. infidélité. >> On n' aprind nén a on vî tchén a ndaler al laxhe: on n' såreut candjî ses rotenes cwand on est ddja d' ådje. Franwal: ahåyant po: On n'apprend pas à un vieux singe à faire la grimace. rl a: dislaxhî, elaxhî. 2. loyén d' cur ki sieve a totes sôres, come: a) wårder on coutea k' on-z a a s' taxhe elaxhî al cingue; b) wårder l' shabot å pî; c) tini l' fizik al sipale; d) tini li dragon volant; e) ebridler on paket. Il avént seré l' paket sol moto avou des laxhes di cur, mins ele s' ont distinkyî. F. lanière, bride, sangle, courroie, attache. >> laxhe di baston: boket d' cur metou odzeu do baston pol tini pus åjhemint. F. boucle. >> ene laxhe di berwete: laxhe-binde. rl a: cingue. >> atraper del laxhe: esse zinglé avou on boket d' cur. rl a: mårtinet, sicorijhe. F. recevoir des coups. Etimolodjeye: latén "laxare"; rl a: låtchî, leyî, rilaye, rilaxhe, rilaxhådes, rilai. Disfondowes: lache, lahe, lahye.

On tchén (a hintche); des åmayes (å mitan) et des åmeas (a droete) al laxhe (poirtraits saetchis pa L. Mahin).

laxhe-binde [f.n.] laxhe agritcheye ås deus bresses del berwete et k' on fwait passer dirî ses spales, po k' tot l' pwès del berwetêye ni soeye nén fok so les bresses. Disfondowes: lache-binde. Coinrece Payis d' Tchålerwè. Etimolodjeye: acolaedje tîxhon (binde ki fwait laxhe).

laxhî rl a: låtchî; rl a: elaxhî, dislaxhî.

låze u låsse [f.n.] boesse. C' esteut ene grande låze di oizires k' on meteut les påpåds ddins (M. Hicter). Rintroz mu li låze ås usteyes ! On meteut les tchapeas dins des låzes. F. boîte. Disfondowes: lausse, lâsse. | låzea [o.n.] pitite låze. Ele muchyive ses tchocolats en on ptit låzea. rl a: boessete. F. coffret. Disfondowes: lauzê, lauzia, lâzê.

lé, lê rl a: leyî (lai, lais, lait, codjowaedjes di "leyî").

leccion [f.n.] pus bele cwålité, dins l' addjectivire: al leccion: comifåt, do mî ki s' pout. F. à la perfection. Mi tayon esteut tchårlî et il aveut des ovrîs; foice k' i tchårlotént al leccion, il avént des pratikes dins tote li Walonreye (L. Mahin). Li glwere di m' grand-mame, c' esteut di fé si ovraedje al leccion (R. Joelants). Gn a des dramatikes ki sayèt d' adiercî leu-z ovraedje todi dpus al leccion (G. Fontaine). Li priyesse aveut-st on bea djårdén, etertinou al leccion (J. P. Dumont). Etimolodjeye: racourtixha do F. "à la sélection".

lêcher, lêchi, lêchî rl a: leyî.

Lechret rl a: Leschret.

lecsinme [o.n.] (mot d' linwincieus) djivion. F. lexème.

lecteure [f.n.] 1. lijhaedje. 2. léreye, alére. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. "lecture", disconsyî.

leddimwin u londmwin [o.n.] djoû d' après. F. lendemain. Disfondowes: lèd'dimwin, lèn'min, lin.n'min, lén'min, lënmin, lënmwin, lan.n'min, lon.n'min, lon.n'mwin, lèd'dimin, lèd'din'min, lèd'dèn'min, lèd'dëman.y, lèd'dëmangn, lun.n'mangn, lun.n'mwin, lën.mangn, èdmin, èdddumin, miersipepieusmint el notûle A.L.W. 3.149. Etimolodjeye: etroclaedje d' èn årtike (li), d' ene divancete (e), et d' en adviebe dimwin, avou on D d' beloyance (l' e-d dimwin).

ledjinde [f.n.] 1. paskeye u rapoitroule do vî tins. "Ledjindes del Walonreye" on live di l' aplaideu lidjwès "Noer Dessins", a parexhou e 1998. 2. floriconte Li ledjinde do del pitite sirinne. Disfondowes: lèdjinde, lèdjande, lèjande, léjande. Etimolodjeye: calcaedje do F. légende, 1970.

ledjir, ledjire I. [addj.] 1. ki n' a waire di pwès. Il est ledjir come ene plome. Li beyôle, c' est åk di ledjir. I vind do trop ledjir pwin. Ene pitite ledjire coviete (ramexhné pa M. Francard). Pierdou dins li dzir, Ns estans ledjirs, Et nos cavolans Come des ploumions (A. Gauditiaubois). F. léger. >> aveur el mwin ledjire: diner åjheymint ene bafe. F. prompt à frapper. >> esse ledjir d' aidants: èn waire aveur di liårds. 2. ki n' tént nén eshonne, tot djåzant d' ene tere. Ci tere la est trop ledjire. On dit eto: hole, veule. Contråve: del foite tere. F. meuble. 3. ki n' est nén foirt (gote, toubak, soumey). Des ledjirès cigaretes. Dj' a l' soumey ledjir. 4. åjhey a fé (ovraedje). Dji vos dinrè ene pitite ledjire ovraedje. 5. ki s' didjere bén (amagnî). Li påsse a bén levé: les tåtes seront ledjires. Magnîz cwandminme ene pitite sacwè d' ledjir. 6. ki n' a waire di rindaedje, tot djåzant d' ene dinrêye. L' avoenne est ledjire, saiss. F. à faible rendement. 7. ki n' riwaite nén a çk' ele dit a ck'ele fwait, tot djåzant d' ene djin. Elle est co bén ledjire. F. léger, frivole, volage. II. ledjir [adv.] ledjirmint. Elle esteut moussêye ledjir. I rote co ledjir. I fåt mindjî ledjir. F. légèrement. >> pårler ledjir: e dire des cråsses. III. al ledjire [advierbire] 1. fwait nén stocaesse. C' est on meube fwait al ledjire. 2. dit sins tuzer pus lon. I cåze al ledjire. Disfondowes: lèdjîr(e), lidjêr(e), lèdjêr(e), lèdjîr, lèdjî, lèdjîte | ledjirmint [adv.] 1. d' ene ledjire manire. I fåt rusteler ledjirmint. Solvez ledjirmint l' veule ! (J. Coppens). Elle est todi mousseye ledjirmint. Ti pårlêyes trop ledjirmint. Mindjîz ledjirmint, po n' nén co esse malåde. F. légèrement, inconsidérément, à la légère, avec légèreté, superficiellement. 2. ene miete. Il est ledjirmint pus grand k' mi (ramexhné pa M. Francard). Disfondowes: lèdjîrmint, lidjêrmint, lèdjêrmint. | ledjirté [f.n.] cwalité u dfåt di çk' est ledjir. C' est s' ledjirté d' parole kel fwait må vir (J. Coppens). F. légèreté. Disfondowes: lèdjîrté, lèdjîrtè, lidjêrté, lidjêrtè, lèdjêrté, lèdjêrtè. | ledjiristé [f.n.] cwalité u dfåt d' ene sakî, d' ene sacwè k' est ledjire, dit dins ene fråze emocionrece. Ele danséve avou ene ledjiristé, dj' åreu vlou k' t' åreus veyou ça. Disfondowes: lèdjîristé, lèdjîrsuté.

legume [f.n.] 1. verdeure. Gn a del djin padvant si håynaedje di fruts et legumes (C. Binamé). 2. grosse legume: ome (feme) k' a l' bresse long. On dit eto: gros colé, menir. Disfondowes: lègume, légume, lèguëme, léguëme. | legumî, legumresse [o.f.n.] martchand(e) di verdeures ki passe ås ouxhs. El legumî passe deus côps par samwinne. On dit eto: djotlî. F. marchand(e) de légumes. Disfondowes: lègumî, lègum'resse, lègumié, légumier, lègumiêre, légumière.

legumineuse [f.n.] plante d' ene ôre tot seu, k' est capåbe, pa ses rcinêyes di s' nouri a pårti di l' azote di l' air. On dit eto: påwionacêye. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. légumineuse.

lèhe rl a: lexhe.

léhou rl a: lére (léjhou, codjowaedje di "lére").

L' Elpe [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. La Hulpe, divnou intité; limero diyalectolodjike: [Ni 10]; vî & novea limero del posse: 1310. >> ban d' L' Elpe: ancyin ban d' L' Elpe ki s' a racrexhou do hamtea (walon) del Coirnitche (k' estént dvant so Overiche), mins k' a pierdou les hamteas (flaminds) di 't Rot, et Noû Brakénbos, passés so Hoularte (Hoeilaart). Ortografeye walone oficire pol posse: L' Èlpe. Etimolodjeye: tîxhon "hal-apa" clair rew, u rew ki court tot fjhant avou on clair xhiltaedje; li rew ki court a l' Elpe si loméve luminme, aprume, L' Elpe, pu a stî rbatijhî Årdjintene°, çou k' a l' minme sinse.

L' Elpe: vuvî do Grijh Molén, a l' anuti et do djoû (poirtrait hacné sol Daegntoele).

lene [f.n.] roye. F. ligne.

lêrdiè rl a: airdiè (etroclaedje di l' årtike).

lere I. [o.n.] (v.v.m.) fagneus bwès. II. Lere [n.pl.] 1. Lere-Fostea: ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Leers-et-Fosteau, rebané on prumî côp avou Fostea, pu avou Twin ås grands rebanaedjes. 2. El Pitit Lere so plaece:L' Pètit-Lêrs': ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Leers-Nord, rebané avou Timpu. Disfondowes: Lêre, Lére, Lêrs', Lérs'; Vîs scrijhas: Slaris (864), Leers (1063, 1106), Lars (1589). Etimolodjeye: tîxhon hlaeri; rl a: Liesse.

lére (codjowaedje) [v.c.] riwaitî des scrijhaedjes (u des ôtes senes) tot lzès coprindant. rl a: alére. | lijhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "lére". F. lecture. >> lijhaedje di l' Apocalipe, del Boune Novele, del lete da Sint På: (rilidjon catolike): dijhêye a messe, divant k' on léjhe on tecse sacré. | lijheu, lijheuse u léjhresse I. [o.f.n.] li ci (cene) ki léjhe. F. lecteur, lectrice. Ing. reader. II. lijheu [o.n.] éndjin ki sieve a lére on sopoirt di dnêyes. lijheu di plakes lazer d' ene copiutrece. lijheu d' plaketes. F. lecteur. Ing: drive. | léreye [f.n.] 1. live a lére. rl a: alére. 2. live k' on-z est ki léjhe. F. lecture.

lêre rl a: leyî.

lérece I. [f.n.] 1. meur do grand costé d' on bastimint rectingulåre: a) å pus sovint, meur do dvant, ki rwaite li voye, avou les ouxhs del måjhon et des ståves, eyet l' poite del gregne. Il ont rismelé tote li lérece, et on-z ôt brutyî k' il ont vindou l' mitan do bastimint po fé èn oté avou ene muzêye (L. Mahin). rl a: divanteure. F. façade. b) lérece di drî; laide lérece: meur di drî, l' ôte grand costé. c) lérece del gregne: dins ene cinse k' on-z a metou l' pegnon sol rowe, grand costé avou les ouxhs des ståves et l' poite del gregne. Cwand on rcandje l' intrêye del gregne, et l' mete å volé, ci volé la dvént li lérece del gregne (L. Boulard). 2. bastimint metou sol costé d' on mwaisse bastimint. F. annexe, écart. >> e Lérece: Hamtea d' Ougrêye, e F. Lairesse. II. [addj] 1. ki court del minme manire k' ene ôte voye, mins sol costé (tot cazant d' ene voye). F. parrallèle, latérale. >> Rowe Lérece: rowe di Lidje, e F. rue Lairesse. 2. metou (owe) sol costé, metou (owe) a costé. Nozôtes, les efants, dj' esténs dins l' tchambe lérece, avou nosse grand-mere (L. Mahin). Dins l' procès lérece, dj' ô bén wice ki l' pårteye ameteuse divént Esmayel Celebicihan, siconte di Vera Aminievna Tchoubarov, li djuri a rbouté li rcwesse (L. Mahin). rl a: dilérece. F. annexe, latéral(e). Disfondowes: lérèce, lêrèce; Gm.lârèce. Etimolodjeye: bodje walon "lé" (latén "latus", costé; rl a: dilé, volé), cawete -rece. Coinrece Årdene Nonnrece. | Lérece [n.dj.] no d' famile di Walonreye, e F. Lairesse, Léresse. Vî scrijhas: Lereche. Etimolodjeye: ki provént d' Lérece (Ougrêye), u del rowe Lérece a Lidje.

a hintche: plan d' ene cinse e l' Årdene, ki mostere bén li lérece di drî (dessinaedje da Léon Boulard); a droete: grosse måjhon avou ene lérece (pitit bastimint aclapé å volé) (poirtrait saetchî pa E. Pècheur).

Les Asnès rl a: Asnoe.

Les Brouhires, so plaece Les Brouwêres [n.pl.] 1. no d' ene plaece di Sint-Dni-dlé-Djiblou. Istwere: Cinse di l' Ôre do Timpe, ratchtêye pa l' Ôre di Male, kimandreye di Tchantrinne. 2. novele intité, e F. La Bruyère, ki n' egzistéve nén dvant, sikepeye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di sacwants viyaedjes åtoû d' Sint-Dni, avou limero del posse 5080; Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Lès Brouwêres. >> Ban des Brouhires: Bovesse, Émene, Meu, Rénne, Sint-Dni-dlé-Djiblou, Vilé-dlé-Hesse, Waerijhoû. Croejhete: C' est les Brouhires k' ont wangnî å fotbal; Dj' a stî al fiesse ås Brouhires; C' est sol ban des Brouhires. Dj' a rpassé pås Brouhires; u: pa les Brouhires.

Leschret [n.pl.] hamtea di Djuzret, e F. Lescheret. Sipot des dmorants: Rekekè, Rikekè. Etimolodjeye: rl a: lexhe 2.

Les Haleus u Les Haloes [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, fwait do Grand Haloe, et do Ptit Haloe, e F. Grand-Halleux, rebané avou 6986 Li Rotche; limero diyalectolodjike: [Ma 40]; vî limero del posse: 6698. Sipotaedje des djins: les Leus. Nos d' plaeces des Haloes: A Cawe-di-Vatche, o Poujhoe (Pouhou). Istwere: do vî vî tins, ricwereus d' ôr (hopeas d' xherbinaedje); A todi stî dins l' Conteye di Såm. Croejhete: C' est les Haloes k' ont wangnî l' tournoe; Dj' a stî al fiesse ås Haloes. Etimolodjeye: bodje tîxhon "hasal" (côrî), cawete -oe, dizo disfondowe do Lvant -eu (bwès d' côrîs).

Les Hetches [n.pl.] hamtea d' Bailou, en almand Heggen.

Les Noûs Ponts [n.pl.] hamtea d' Almå. Croejhete: (a l' atake) Les Noûs Ponts ont wangnî å fotbal. C' est les Noûs Ponts k' ont wangnî. Dji n' inme waire les Noûs Ponts. Dji va ås Noûs Ponts. Dji so po les Noûs Ponts. Nos avans rpassé pås Noûs Ponts. Nos avans dmoré ås Noûs Ponts. Disfondowes: (aus) Noûpont, (aus) Nûpont.

Les Rivires [n.pl.] viyaedje di l' Årdene di France, nén lon d' Suni, e F. Hautes-Rivières. Metou sol boket francès del Simwès. Lingaedje do payis: tchampnwès.

L' Ésse rl a: Li Hesse.

Aiwe di Lesse u Lesse I. [no d' aiwe, sins årtike] aiwe del Walonreye ki prind sourd a Ôtchamp, moussî e tere e Trô d' Belvå et ragoler å Trô d' Han, adonpwis, cori sol Fåmene disk' a Ansreme, la k' ele si va maxhî a Mouze. F. Lesse. II. Lesse [n.pl.] hamtea di Rdû. A Lesse, c' est des Mitlets. >> Voye di Lesse: voye di Transene. Vîs scrijhas: Licea, Licia (770), Letia (10inme sieke). Etimolodjeye: gayel "lecia" (aiwe avou des pires).

Lessive [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lessive, rebané avou Rotchfoirt. Vîs scrijhas: Lecievra (1030), Licevria (1139), Lichivre (1407). Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon di deus mots gayels "Licia" (Lesse) et "briva" (pont), pont so l' aiwe ås pires.

Les Taeyes (dins ene fråze, on dit So les Taeyes, la-minme: So les Tèyes) [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tailles, rebané avou Oufalijhe. Etimolodjeye: walon taeye (bwès ås virêyes), avou uzaedje tipike del divancete so.

Lesterni [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lesterny, rebané avou 6953 Nassogne; limero diyalectolodjike: [Ma 47]; vî limero del posse: 6943. Ortografeye UCW disfondowe pol posse: Lèstèrni. Vî scrijha: Lesternivis (750). Etimolodjeye: bodje Listernius (no d' djin), cawete -î (les cis d' mon Listernius).

lete [f.n.] 1. sene sicrît ki, dins l' bon droet, ni corespond k' a èn oyon, et ki fwait pårteye di l' abécé. Les vint-shijh letes di l' alfabet. F. lettre. >> Prinde (ene sacwè) al lete; u: å pî del lete: prinde tecstuwelmint, sins candjî ene faflote. F. à la lettre, au pied de la lettre. >> grandès letes, pititès letes: les deus sôres di tchaeke lete dins les alfabets laténs, cirilikes, greks, evnd. li grande lete eployeye po cmincî les fråzes ou po les nos prôpes. On dit eto: madjuscule et minuscule. >> cråssès letes: (tipografeye) stîle di fonte avou les letes pus spesses ki l' estîle di båze. F. caractères gras. >> clintcheyès letes: (tipografeye) stîle di fonte avou tchake lete ene miete clintcheye sol droete. F. italiques. >> miernowès letes: cwand les letes ni sont nén clintcheyes nerén e cråsses letes. 2. sicrîte informåcion k' on evoye a ene sakî ki n' est nén djondant. Vos alez scrire ene bele lete a vosse mårene pol novel-an. rl a: boesse ås letes. Disfondowes: lète.

lete di moirt [f.n.] lete k' on evoye ou k' on fwait poirter al famile, ås vijhéns, dins l' viyaedje, po-z anoncî l' moirt d' ene sakî. F. faire-part de décès.

leu 1 [o.n.] biesse ås tetes, ratayon do tchén, e sincieus latén Canis lupus. F. loup. >> inte tchén et leu: so l' anuti, al brune. >> Li fwin tchesse li leu foû do bwès: cwand on-z a håsse di åk, on prind des risses po l' awè. >> Gn a pus d' on leup å bwès: dijhêye cwand on vout disfinde ene sakî k' est ametou pask' il est må veyou: end a ds ôtes ki sont capåbes d' endè fé l' pareye. >> criyî come on leu å bwès: boerler. >> Li ci ki va å bwès, li leu l' estronne: li ci ki prind des risses, i s' ritrouve må prin. >> Li ci ki s' fwait berbi, li leu l' magne: i n' fåt nén esse trop bon, ôtmint, les ôtes si fotèt d' vos. >> Dji vs åreu leyî prinde do leu: dji n' vos a nén rmetou (ricnoxhou), ça fwait ki, si l' leu åreu yeu voré sor vos, dji n' vos åreu nén schapé, ca vos m' shonnîz èn etrindjir. F. ne pas reconnaître. >> Les leus ni s' magnèt nén: Les metchants n' s' atakèt nén a des sfwaits k' zels. >> esse el gueuye do leu: esse må prin(jhe). >> si tchôkî; u: si taper; u: tchaire el gueuye° do leu. >> On n' î voet nén dpus k' el leu e s' cou: on n' voet nén clair, i fwait tot noer. >> Å Noyé, vå mî on leu dins les tchamps k' on tcherweu: i våt mî po les dinrêyes d' ivier k' i djale et fé mwais å Noyé. >> On n' djåze måy do leu k' on è voeye li cawe: dijhêye po ene sakî k' arive, dabôrd k' on vneut djusse di cåzer d' lu. >> C' est on leu covrou d' ene pea d' moton: i fwait les cwanses d' esse vayant, mins c' est on metchant. >> I n' a måy veyou nou ptit leu: i dit todi k' il a veyou des foû gros leus, i flaxhe dins ses racontaedjes. F. vantard. >> I n' fåt nén reclôre li leu el biedjreye: i n' fåt nén leyî ene sakî la k' i pôreu vs fé do toirt. >> On fwait sovint l' leu pus gros k' i n' est: on-z egzadjere sovint cwand on raconte åk. On dit eto: fé l' diale pus noer k' i n' est. F. exagérer. >> Leu k' est moirt ni hagne pus: dijhêye a onk k' a co peu d' on dandjî k' est passé. >>  c' est l' leu ki foume si pupe: dijheye cwand on voet des rnåds. >>  il a ddja veyou l' leu: on n' lyi è fwait pont acroere. >>  elle a ddja veyou l' leu: ele n' est pus etire (po ene djonne feye k' a ddja stî avou les valets). >>  Av' veyou l' leu: dijheye a onk (ene) ki s' måvele. >>  aveur des boyeas d' leu: aveur fwin. F. faim de loup. >> I fåt hoûler avou les leus et bawer° (u: hawer) avou les tchéns. >> viker° come on leu. >> Li ci k' est leu, k' i vike° come on leu. >> èn ome sins årdjint°, c' est on leu sins dint. >> Les Leus: sipots des dmorants di Smu, di Freyeu, di Viancoû, di Lovteamont, d' Ebli, di Namoussåt, di Vå-dlé-Noveye, Vilé-l'-Olu. >> A Our°, li leu î court... rime-rame di viyaedje. Disfondowes: leu, lë. | leuton [o.n.] lovea. F. louveteau. Disfondowes: leuton, lëton. | leuve [f.n.] 1. lovresse. F. louve. 2. maladeye des biesses (vatches), k' ele sont flåwes, et gleter. Pol leuve, i fåt côpre l' dibout del cawe (ramexhné pa L. Léonard).

leu-waerou [o.n., pl. des leus-waerous] waerleu. Adon, del nute, vo les ci vnous Criyant come tos leus waerous (Paskeye sol sidje di Viene). Por zels, on mwaisse di scole esteut-st on spawta, on spér, on leu-waerou; et les scoles, des vraiys prijhons (H. Forir).

leu 2 [o.n.] (v.m.) plaece. F. lieu. Esp. lugar. >> n' aveur ni feu ni leu, esse sins feu ni leu: a) n' aveur nou lodjisse d' accion. L' eglijhe di Leglijhe est distrûte; Sint Mårtén n' a ni feu ni leu (P. Jean). Les djins djåzèt principålmint do toirt ki vos fjhoz a vosse pôve vî pere, tot rwiné; vos l' leyîz la, so vosse plantchî, sins feu ni leu, sins esse sognî (Simon li Scrinî). b) n' aveur pus nole håsse di coûtchî avou èn ome, tot djåzant d' ene feme (u l' contråve). Trossî des cotes, lon erî des bigotes, ki, so leu pantalon, ont scrît, "cial, i n' a pus ni feu ni leu." (J.P. Vervier). >> les Sint Leus: (mot des rlidjons) plaeces la k' les profetes askepieus ont skepyî, pretchî, mori. Etimolodjeye: latén locum (plaece).

leu 3 leu (singulî, padvant cossoune) / leu-z (singulî, padvant voyale); leus (pluriyal) I. [prezintoe] prezintoe d' apårtinance des rwaitant(e)s. Leu fi, leu feye; leu-z årmonak; leus efants F. leur(s). II. leus [prono] prono tonike des rwaitants, avou des rastrindous uzaedjes, les ôtes estant rimplis pa zel(e)s. On dit eto: yeusses. Loukîz a: leur. 1. leus deus (troes, cwate): a deus, å nombe di deus, zels deus (troes, cwate). Il estént leus shijh. F. au nombre de. >> leus deus: zels deus, a deus. On dit eto: ambedeus. I s' tinént a cabasse, leus deus, dizo l' minme paraplouve (J. Franquet). F. ensemble, à deux., inglès both., almand, flamind beiden, espagnol ambos. >> leus bråmint, leus beacôp, leus mwints, leus assez, leus ene binde: a bråmint des djins, a assez. I sont leus assez po fé ene ekipe di fotbal. Il estént leus ene binde (ramexhné pa L. Remacle). F. tout un groupe, très nombreux, suffisamment nombreux. >> leus waire, leus nén beacôp, nén ddja leu beacôp, nén leus tant k' ça: a nén bråmint des djins. I n' estént nén leus tant k' çoula. Cwand k' on-z est leus waire, i n' fåt nén fé di s' nez (ramexhné pa L. Remacle). On n' dimoréve dedja leu beacôp, la, dins ene si stroete plaece (L. Remacle). F. peu nombreux, pas très nombreux. >> leus sacwants, leus dji n' sai cwantes: a sacwants, a on n' såreut dire kibén. Il estént ddja leus sacwants. Elle estént leus dji n' sai cwantes (ramexhné pa L. Remacle). F. à un nombre indéterminé, à un certain nombre. Disfondowes: leu, leu-z, leus, leu-n (divant voyale), leur (divant voyale), Pc. lun, yeu, Gm zeu, zoû, zou, zow, miersipepieuzmint el notûle A.L.W. 2.55.

leune rl a: lune.

leup rl a: leu. | leuper rl a: loper. | leupêye rl a: lopêye.

leur [prono] prono omrin et femrin, metou avou "li" u "les" u "da" padvant, i mostere ene sacwè, ene sakî, ki les rwaitant(e)s endè sont les prôpietaires. 1. li leur, les leurs: da zels. Cisse måjhone, c' esteut l' leur dispu cénk djermêyes di djins. Les efants s' margayént tertos; mins les leurs, i n' avént måy rén fwait. 2. da leur: da zels. Ci tchamp la n' a måy sitî da leur. On dit eto: da yeusses. F. qui leur appartient en propre. Disfondowes: li leur, li zels, li yeus', li leu, leu sonk; miersipepieuzmint el notûle eyet l' mape A.L.W. 2.55.

leuze [f.n.] oû ponou sins schågne. Disfondowes: leuze, leuve, lûze. rl a: wache. F. oeuf hardé. Coinrece Roman Payis et payis d' Lidje. | leuzer [v.s.c.] ponre ene leuze, tot cåzant d' ene poye. Nosse noere poye a co leuzé. >> on leuzé oû: ene leuze. Disfondowes: leuzer, leuver, lûzî.

Leuze [n.pl.] no di sacwantès plaeces el Walonreye: Etimolodjeye: latén "lutosa" (plin d' broûs). I. Leuze-dilé-Du [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. F.Leuze(-Lonchamps), rebané avou Inguezêye. II. Leuze-e-Hinnot [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Leuze-en-Hainaut, divnou intité. III. Leuze [n.pl.] hamtea d' Some (e F. Somme-Leuze.).

Levant [o.n.] pont cardinål wice ki l' solea s' live, metou a droete so ene mape. rl a: Ess, Ponant. F. Est, Levant, Orient. >> Près-Levant: a) (e 20inme sieke) payis des Balkans, eyet l' Turkeye. b) (å 21inme sieke) å pus sovint, Turkeye, Liban, Palestene et Israyel. F. Proche-Orient. >> Moyén-Levant: Payis metous å Coûtchant d' Azeye (do Liban å Pakistan). F. Moyen-Orient. >> Lon-Levant: Payis metous tot å levant d' l' Azeye (Djapon et ttåtoû). F. Extrème-Orient. | levantrece [addj.] metou å Levant. F. oriental. >> Azeye Nonne-Levantrece: troke di payis ki s' ont diswalpé pår li dierin cwårtî do 20inme sieke: Taywane, Vietname, Taylande, Singapour. F. Sud-Est Asiatique, Asie du Sud-Est.

lever (codjowaedje) I. [v.c.] mete (ene sacwè, ene sakî) ene sadju pus hôt ki la k' i (elle) esteut dvant. rl a: sorlever, rilever. >> on lyi levrè l' cou: i va toumer e fayite. >> lever l' daxhe: cori evoye. II. [v.s.c.] >> li lever: cori evoye. rl a: li steper. F. s'enfuir. III. [v.pr.] 1. po ene djin, si dispierter et si stamper cwand on-z esteut edoirmou. 2. si mostrer al pikete do djoû, tot cåzant do solea. Disfondowes: lèver, lèvè, l(u)ver. | levêye [f.n.] 1. totes les plantes ki levèt eshonne. F. levée. 2. djermêye di djins. 3. tchåsseye (bele rote avou des pavés). Gn a les dierins tchårs del djoûrnêye ki fjhèt crîner les pires des levêyes (L. Warnant). F. grand-route, chaussée.

levrî rl a: live 1 \ levrî.

lêwe rl a: linwe.

lexhe 1 [f.n.] 1. mere di tchén (tchén frumele). Il est cou dzeu cou dzo cwand k' i croejhele Finete, li ptite lexhe da madame Twenete (H. Petrez). F. chienne. >> T' est èn ome, dit-st i l' bierdjî a s' tchén. - Taijhe tu ! c' est ene lexhe: dobe rivazî après li mot d' felicitaedje "t' est èn ome !". >> aler a lexhe: tchessî après les lexhes e tcholeur, tot cåzant d' on tchén. 2. lovresse (mere di leu). F. louve. 3. (traitant) putin. Bén t' es fén fô, taiss, di co cori après ç' lexhe la. Il a dné tot çk' il aveut azès lexhes (ramexhné pa J.J. Gaziaux). rl a: guinche. F. prostituée. Disfondowes: liche, lèhe, lèche, lèhye, lëche. Etimolodjeye: latén lycisca (minme sinse). rl a: lixhete. lexhrê [o.n.] 1. djonnea ki toûne åtoû des crapådes. rl a: djan-comere. F. coureur de jupons. 2. plaece wice k' on tént des lexhes po-z awè des djonnes. F. chenil. Disfondowes: lèh'rê, lichrê, lèhy'rê. Etimolodjeye: bodje lexhe; cawete -rê (a vey avou ene lexhe). | lexhrete [f.n.] pitite lexhe. Disfondowes: lich'rète, lëch'rète.

lexhe: Li lexhe k' aveut nouri Romulus eyet Remus aléve divni l' simbole di Rome, ey après, des ptits romans lingaedjes (coviete del rivowe Micromania).

lexhe 2 I. [f.n.] fenaesse des frexheas, avou on montant e triyingue. Loukîz a: rozea, djonkea. F. laiche, carex, jonc. II. [n.pl.] hamtea d' Tchespire, F. Laiche. Vîs scrijhas: Lais, Leix (1068). Etimolodjeye: bodje tîxhon "lisca" (minme sinse).

leyî (codjowaedje) I. [v.c.] 1. èn nén prinde (ene sacwè) avou lu, rovyî. Elle aveut leyî s' malete sol banc. Lai li mårtea a plaece. Dj' a leyî m' rustea ås tchamps. F. laisser, oublier. >> el fåt prinde et l' leyî u: gn a a prinde et a leyî: a) i n' si fåt nén rtourner, i n' si fåt nén mwaijhi d' ça; b) i n' fåt nén croere tot çou k' on dit. >> Li ci k' a ene niyêye a rascoyî n' a wåde del leyî la: i fåt profiter del tchance di divni ritche cwand ele si prezinte. >> i n' lyi a leyî k' ses ouys po plorer: i lyi a prin totafwait. F. dépouiller, dénuement extrême. >> leyî l' pêle fåte di cråxhe: èn nén aveur des cwårs assez po fini on pordjet. >> leyî l' crinme å fond do pot: abandner do côp on pordjet, sins vey k' on rate li pus bea. >> î leyî ses hozetes° u: î leyî des plomes: piede des cwårs. >> i fåt leyî l' tere pol sint: i n' fåt nén dire çou k' on pinse divant les djins. F. être discret, ne rien dévoiler. >> do pwin ki lait l' crosse: c' est do pwin avou l' miete ki n' tént nén après l' crosse, paski l' påsse n' a nén bén levé. >> des pronnes ki leyèt leus piretes: ki les piretes après l' tchå (nén maweures assez). 2. èn nén candjî, èn nén bodjî. I leyèt les poites å lådje. Les efants leyèt totafwait avå les voyes. Avou l' tins k' i fwait e nosse payis, on l' åreut bén tchåssî d' ene pwaire di shabots, et n' el nén leyî a pîs dischås (C. Quinet). >> leyîz l' ouxh (la): ni rcloyoz nén l' ouxh. >> Come måss° trove ses poteas, i les lait. >> il a leyî les poteas come i ls a trové: il a trové ene situwåcion pår ecramieye, et i n' a rén fwait pol discramyî. F. laisser en l'état. >> i fåt leyî les djins po çou k' i sont: èn si nén rtourner des djins ki djhèt do må sor vos. >> i fåt leyî l' mostî° wice k' il est. >> i fåt leyî l' pire la wice ki Tchårlumagne° l' a planté. 3. cwiter (ene sakî), abandner (on pordjet). >> leyî la; u: leyî la hatche° et matche; u leyî pol diale: cwiter låtchmint (si mayon). Il a leyî la s' crapåde, après l' aveur hanté troes ans. Il a leyî l' båshele la. A ké sudjet, m' mon-keur, mi volez vs la leyî ? (tchanson do 18inme s.). rl a: dileyî. F. abandonner, délaisser, plaquer. >> leyî sol costé: èn nén aconter. Nos l' avans leyî sol costé Et tofer nos avans schorté Dins s' cour ki n' esteut k' ene coyene (J. Guillaume). >> leyî po do poeve et do sé; u: leyî po do pwin tot setch: a) abandner sins rén; abandner låtchmint. b) èn si nén ocuper d' ene djin ki vént po vs vey. F. traiter avec indifférence. >> leyî (ene sakî) e poenne: nel nén aidî, dabôrd k' il est dins l' penin. >> Lai lu dins s' djus !: ni l' aide nén. F. laisser dans la merde. >> leyî deus ptits efants padrî lu: mori avou deus efants. >> leyî cler et curé: èn nén responde a ene sakî, ki va cwand minme decider ttafwait luminme. >> leyî (ene sakî) å raeze: el leyî foû (d' ene mannete afwaire); nel nén fé moussî dins ene ecramireye. Dji djeure sol tiesse di m' pa ki c' est nén mi k' l' a touwé - leyîz vosse pôve pa å raeze ! Il î va ddja må assez insi. (P H Thomsin). >> leyîz çoula å raeze; u: leyîz la çoula; u: leyîz ça la; u: leyîz l' afwaire insi; u: leyîz la çoula pol moumint; u: leyîz ça d' costé; u: leyîz ça po èn ôte côp: ni vs ocupez nén d' ça. Franwal: ahåyant po: "laisser tomber". >> leyî (ene sakî) e påye; u: el leyî trankeye: èn pus s' ocuper d' lu, èn rén lyi dmander, el leyî tot seu. rl a: lai-m'-e-påye. >> El fåt leyî po çk' il est: i n' si fåt nén rtourner d' lu, paski c' est on rénnvåt. F. ignorer. >> endè leyî di s' dispouye: payî tchir ene flotche. Kibén gn a-t i d' enocins K' end ont leyî d' leu dispouye. Po n' aveur schoûté k' leus ouys (H. Pètrez). >> leyî s' båbe; u: leyî l' bok; u: leyî l' mostaetche; u: leyî des pîs d' gayole: èn nén rcôper ses poyaedjes. F. porter la barbe (moustaches, favoris). >> leyî (ene téle some) padrî: leyî sins payî. F. arrièré de compte. >> leyî ouve°. >> leyî s' vea°. 4. diner après s' moirt. Il lyi a leyî si eritaedje. Gn a des djins ki disparexhèt sins ddja leyî sacwants fosmints dins nos sovnances (J. L. Fauconnier). F. laisser, léguer. >> I lyi a leyî po viker: i lyi a leyî assez por lu viker (mins nén on moncea). >> I lyi a djusse leyî po viker: i n' lyi a cåzu rén leyî. II. [aidant viebe] 1. èn nén espaitchî di, èn nén ritni di. Nel lai nén gueuyî insi. I nel fåt nén leyî rintrer. Lai lu ndaler. Li directeur s' aveut dmandé s' il aléve leyî rexhe si troplêye pol pormoennåde (C. Denis). On-z aveut bon d' rapoizer l' tchena et d' leyî toumer l' saetch (G.Dedoyart). Ces nondidjos la n' nos ont nén volou leyî moussî. F. laisser, autoriser à, permettre de. >> Il a leyî ndaler l' cinse: i l' a vindou. >> dji lyi a leyî ndaler: dins ene passêye, èn pus dire so ene sakî, et c' est lu ki va aveur çou k' on håsse dissu. F. cesser d'enchérir sur. >> leyî ndè raler des traites: revoyî des traites nén payeyes. Li honte sereut pus grande a leyî ndè raler des traites. (M. Peclers). >> leyî ragoter (u sgoter°) les makêyes: ratinde li tins k' i fåt. Franwal: ahayant po "Laisser le temp au temps". >> leyî dire les djins; u: leyî cåzer les djins et hawer les tchéns; u: leyî ploure°: èn si nén ocuper di çou k' les djins djhèt. F. ne pas se soucier du qu'en-dira-t-on. >> ki dji n' vos leye nén dire: dijhêye po s' escuzer cwand on côpe ene sakî. F. excuzez-moi de vous interrompre. >> i n' fåt rén leyî piede; u: i n' fåt rén leyî toumer a tere: i fåt waitî di ralower totafwait, di n' rén coshirer. F. tout recycler, récupérer, économiser. >> leyî vey: ratinde po vey cwè. I fåt leyî vey çou k' i frè. Leyans vey come ça toûnrè. Ingl. wait and see. >> i lyi a leyî rider ene parole: i lyi a dit åk catchetmint. F. glisser un mot. >> el leyî tchaire: a) leyî ouve. rl a: låtchî. F. cesser le travail. b) prinde si pinsion. F. retraite. >> endè leyî tchaire ene: èn nén bouter ene djournêye. F. chômer. Croejhete: avou "leyî" divant on viebe a prono, on n' repete nén l' prono. Leyîz mu on pô rpoizer (L. Remacle). rl a: fé, vey. F. laissez-moi me reposer. 2. leyî di (fé ene sacwè): nel pus fé. F. négliger de, cesser de. III. si leyî [aidant viebe a prono] 1. (passivmint) leyî èn ôte vos fé. I s' leye moenner pa s' feme. I s' åreut purade leyî côper l' tiesse ki d' pårler. >> el papî i s' lait scrire: ci n' est nén pask' ene sacwè est scrîte ki c' est l' veur. >> ès leyî fé: èn si nén disfinde. >> I n' si fåt nén leyî fé: i s' fåt disfinde. F. s'opposer, résister. >> ès leyî prinde: si fé djonde, si fé emantchî. F. abuser, duper. >> ès leyî dire: leyî ls ôtes vos dire çou k' i fåt fé. I s' lait dire pa tertos. Il a dandjî di scrire: dvizer, raconter lawter, grognî et rclawer, brutyî et n' si nén leyî dire; sacramenter; disdjurer s' i fåt. (C. Denis). rl a: si leyî djus. F. influencer. >> ès leyî dire ki: aveur oyou dire ene sacwè, mins nel nén vleur acertiner. Dji m' a leyî dire ki c' esteut l' veur. >> ès leyî adire°. >> ès leyî spåmer°. 2. (muroetreçmint) leyî s' coir fé. >> ès leyî rider: si leyî mori. rl a: baxhî, rileyî. >> ès leyî ndaler: a) si disbåtchî (si discoraedjî). rl a: si leyî djus. F. se décourager. b) si disvoyî (si dbåtchî). Si feye s' a leyî ndaler. F. se débaucher. c) foncî, flitchî. Li plantchî si lait ndaler. Vosse vatche si lait ndaler dins l' dos. F. s'affaisser, cambrer. >> ès leyî raveur: rishofler, si rpoizer. A ! Alfén on s' va poleur leyî raveur on pô. (A. Maquet). F. récupérer, reprendre ses esprits. >> ès leyî goter: dischinde tot doûçmint, sins brut. F. se glisser. Etimolodjeye: latén "laxare"; rl a: låtchî, laxhe, rilaye, rilaxhe, rilaxhådes, rilai. Disfondowes: lèyî, ley, lèyi, lèchî, lêchî, léchî, lêchu, lêchë, lêchi, lé, lêssi, lèchè, lêcher, lêchè, lêre. | leyisse [o.n.] (mot d' pexheu) plaece ki l' aiwe a l' air di s' leyî so plaece, a cåze d' ene aroke, et fé tourner li schoume et les tchinisses ki sont so l' aiwe. F. remous. Gn a sovint on leyisse dirî les pilasses d' on pont, u dizo èn ilea, u å boird di l' aiwe. Dji m' va sayî d' aler pexhî e leyisse. L' åblete si tént dins les leyisses (ramexhné pa J. Haust). >> ås Leyisses (so plaece: âs Eyisses) no d' ene plaece di Sprimont. rl a: neyisse. Disfondowes: lèyis', ayis', èhîve, èyîve. | leyijhe [f.n.] leyisse. Disfondowes: lèyîhe, èyihe, ayiche.

leyî-aler [o.n.] rilåtche. I gn a do leyî-aler dispu ki l' pere est evoye. F. laisser-aller. Disfondowes: lêssi-aler, lèyî-aler.

leyî djus I. [vierbire a spitron, a coplemint] (mot d' houyeu) leyî dischinde (li caedje, ene berlinne). II. si leyî djus [vierbire a spitron, a prono] 1. si disbåtchî. Cwand l' feme a morou, i s' a leyî djus. F. se laisser abattre. 2. si leyî dire. Cwand c' est k' on-z a råjhon, i n' si fât nén leyî djus. F. céder. 3. si leyî toumer. Adon, waeraxhmint, i côpît les deus djerets al pôve biesse ki boerla on bon côp, pu s' leya djus (L. Mahin). F. s'effondrer, s'affaler. 4. si leyî ndaler (foncî, flitchî). Gn a l' toet ki s' lait djus. F. s'affaisser, se plier, courber. 5. divni mwais, tot djåzant do tins. Li tins s' lait djus; dji rårans del plouve divant waire. rl a: si disbåtchî. F. se gâter. | leyeu-djus [o.n.] (mot d' houyeu) hiertcheu ki fwait dischinde li plinne berlinne so on frin, u dins ene balance.

leyî-passer [o.n.] passe-avant. F. laissez-passer. Pl. des leyî-passer. Disfondowes: lêssi-passer, lèyî-passer.

Leyon, Leyone [n.dj.] 1. pitit no walon, e F. Léon, Léonne. rl a: Liyon, Linåd. 2. no d' famile di Walonreye, e F. Léon, Léone, Leyon, Leon, Léo, Léong; e flamind Leoen, Léoen. rl a: Liyon, Linåd. | Leyonård [n.dj.] no d' famile di Walonreye, li pus spårdou el province di Lussimbork, e F. Léonard, Leonard, Léonart, e flamind Léonaers, Léonaer, Leonaer. | Leyonårdî [n.dj.] no d' famile di Walonreye, e F. Léonardy, Leonardy. Etimolodjeye: cawete -î d' ene trope di djins (les cis d' mon Leyonård).

liård [o.n.] 1. (v.v.m.) ancyinne pîce di manoye, ki valeut deus djigots d' Ancyin Redjime, pu deus çanses olandesses, pu deus cintemes bedjes. Li liård valeut troes dnîs; c' esteut l' cwårt d' on sô; ça fwait k' gn aveut doze dinîs pa sô, et 240 dinîs po on franc, veyanmint k' on franc, c' esteut 20 sôs. On dmey liård, c' esteut on cinteme, et dvant, ene çanse, et co dvant, on djigot. (Pondants et djondants). >> on liård, pårén, on liård, mårene: criyaedje des efants ezès batemes. >> èn nén esse malén po on liård: esse biesse. >> on n' dit nén deus messes po on liård: rl a: sikelin. >> esse conoxhou come on mwais liård: aveur ene mwaijhe rilomêye. >> èn nén aveur po deus liårds d' idêye: èn saveur trover comint ès saetchî foû d' ene aroke, amonter ene sacwè, evnd. Franwal: ahåyant po: manquer d'imagination, d'initiative. >> i nd a tcheyou po deus liårds: il a bén ploû. >> i n' a pus on cron liård: i n' a pus on sô (i n' a pupont d' cwårs). >> côper on liård e cwate: viker å rastrindou. >> (må-aclevé) mostrer s' cou po deus liårds et uzer po deus sôs d' tchandele: fé ene ovraedje ki coschire (dispinse) des cwårs dipus k' endè rapoite. >> mete on liård å pourcea: dispinser des sôs sins pont d' avance. 2. des liårds: des cwårs. Il a bråmint des liårds. I djouwe avou les liårds. Ça costêye des liårds. F. de l'argent, du fric. >> des gros liårds, des beas liårds: bråmint des cwårs. Il a dvou dner des gros liårds; ça lyi costêyrè des gros liårds. F. cher. >> atchter avou des liårds so s' mwin: atchter tot dnant des cwårs, nén al croye, nén pa tcheke. rl a: aidant. F. au comptant. >> rinde les liårds: ripayî çou k' on-z a epronté. F. rembourser. >> des djins ås liårds: des ritches. Franwal: ahåyant po: des gens plein de fric. >> nedjî dins les liårds: esse foû ritche. >> i ramasse des liårds come do fier; u: i wangne des liårds come on côpeu d' boûsse: i wangne bråmint des cwårs. Franwal: ahåyant po: il ramasse l'argent à la pelle. >> i va cweri des liårds e s' cofe pus åjheymint k' il ireut cweri on pû e s' tchåsse: il a bråmint des cwårs di cresse (di costé), et i s' endè sieve. >> C' est les liårds ki fjhèt rire: cwand on n' est nén strindou pask' on n' a nou cwårs el måjhone, on pout esse binåjhe et contin. Franwal: ahåyant po: aisance donne assurance. >> end aveur po ses liårds: esse binåjhe d' ene matchandeye u d' on siervice k' on s' a payî. >> diner des bons liårds po do fayé tcherbon: atchter tchir ene sacwè di mwaijhe cwålité. >> mete ses liårds a frais u fé cori ses liårds al coûsse: plaecer ses cwårs a interesses. >> c' est mes ptits liårds ki rôlnut: dj' a metou mes cwårs dins ciste afwaire la. >> siner tos ses liårds: diner tos ses béns pa testamint. F. léguer sa fortune. >> i n' vike ki po ses liårds: c' est onk ki vout wangnî todi dpus. F. cupide. >> Vos avoz des liårds; pa dou ralez ?: dijhêye po fé aler ene sakî ki dit "dj' a des liårds", tot fjhant come si on l' aléve aler ratinde et lyi haper s' boûsse. >> prinde li tins come i vént, les djins come i sont et les liårds po çk' i valèt: li rcete do bouneur. >> l' amour est aveule, ôrmi po les liårds: dijhêye a ene sakî k' endè mareye on (ene) ritche k' est laid(e). >> po-z aveur des liårds divant zels, endè fåt mete di costé (u: di cresse): dijhêye a ene sakî ki sereut djalot di djins k' ont reyussi tot spårgnant. >> On fwait les liårds ronds po rôler, eyet plats po ls etasser: dijhêye soeye-t i po des spårgnants, soeye-t i po des furleus. >> mete ses liårds å notaire Goyî: furler (dispinser) ses cwårs a boere. >> il a stî pixhî ses liårds conte el meur: dijhêye po ene sôlêye, ki coschire tos ses cwårs dins l' bwesson, ki pixhe. >> taper ses liårds al cabaye: furler, coschirer ses cwårs. >> El ci k' a des liårds a todi bråmint des parints: ki vnèt po profiter d' lu. >> i n' est nén tchén avou les liårds des ôtes: i furlêye åjheymint les cwårs ki c' est nén da sinne (d' on responsåve d' ene soce, evnd.). >> Les liårds d' on moenne eyet les cis do diale èn polèt må di s' bate cwand k' on les mete eshonne: cwand c' est po des gros cwårs, on s' pout cobén assoçner avou des cis ki k' on voet evi. Franwal: ahåyant po: l'argent n'a pas d'odeur. >> c' est po des liårds: dijhêye cwand l' mwin vs cateye. >> Vir ene souwete, c' est sene di manke ås liårds: cwand on voet ene souwete (ene hurete). 3.( pa stindaedje di l'idêye des liårds = di l' årdjint) pîce d' èn euro. rl a: uroliård. >> dobe liård: pîce di deus euros. rl a: cwår, sô, çanse, sikelin, picayons, petsales, patacon, aidant, patår. Disfondowes: liârd, li(y)ârd, yârd, li(y)aurd. Coinrece Coûtchant walon.

Li Basse Hesse [n.pl.] hamtea di Fayi-dlé-Snefe, e F. Basse-Hestre. Etimolodjeye: walon "hesse" (dins l' sinse do flamind "heester": hé, bouxhnisse); rl a: Basse-Hesse.

Li Bork [n.pl.] 1. (so plaece: lu Bork, o Bork) Sint Houbert. Dji va å Bork. Les djins do Bork. Dji so pol Bork, et twè ? 2. Ha-so-l'-Aiwe-d'-Eure (so plaece: li Bourk, å Bourk).

liberåcion [f.n.] 1. fén d' ene guere k' on-z est ocupé pa l' innmi, k' est tchessî evoye. 2. rilåtchaedje (d' on prijhnî).

liche, lichrê rl a: lexhe, lexhrê.

Lîcin rl a: Lîssin.

Lidje [n.pl.] (a fé) Disfondowes: Lîdje. | Lidjwès, Lidjwesse I. [o.f.n.] li ci (cene) ki dimeure a Lidje (veye), dins l' province di Lidje, u dins l' ancyin Payis d' Lidje. II. lidjwès [o.n.] pårler d' Lidje, modele do walon d' l' Ess del Walonreye. III. lidjwès, lidjwesse [addj.] 1. a vey avou Lidje. 2. (mot d' diyalectolodjisse) sicrît dins l' pårler d' Lidje, eneviè di ds ôtes tecses sicrîts dins l' pårler d' Vervî, evnd. Ene paskeye lidjwesse do 17inme sieke. >> Teyåte lidjwès: tite d' on live ki rashonne cwate pices di teyåte sicrîtes a Lidje å 18inme sieke. Disfondowes: lîdjwès, lîdjwèsse. | Lidjeu, euse I. [o.f.n.] li ci (cene) ki dmeure a Lidje, u do costé d' Lidje, riwaitî (eye) come ene miete grandiveus(e), u tchafiåd(e) pa les ôtes Walons. rl a: Ådneus.

Lidjoes rl a: Lidjwès, Lidjeu. (mot teyorike ki rashonne les mots d' asteure Lidjwès et Lidjeu, nén ritnou e walon a cåze d' on speciålijhaeje do sinse di ces deus mots la; rl a: -oes).

Liernu [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Liernu, rebané avou Inguezêye.

Liesse [n.pl.] 1. ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Liers, rebané avou Hesta. rl a: Voroû-dlé-Liesse. 2. hamtea d' Rénne, e F. Liesse. Disfondowes: Liès'; Vîs scrijhas: Leers (1018), Lyers (1085), Lers (1133). Etimolodjeye: walon lere, "S" do djenitif tîxhon, k' a-st amoenné cial on diftongaedje.

Lignè [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ligny, rebané avou Sombrefe. | Lignitwès, Lignitwesse [n.dj.] onk, ene di Lignè.

lîgue rl a: linwe.

Li Haleu rl a: Les Haleus.

Lihe rl a: Lixhe.

Li Hesse [n.pl.] 1. (so plaece L' Ésse) ancyin ptit ban del Walonreye, e F. La Hestre, limero diyalectolodjike: [Ch 24]; rebané avou 7170 Manâdje; vî limero del posse: 6518. Istwere: ancyinne signorreye k' aveut des teres eto so Sint-Piére (Inne-Sint-Piére), dizo l' minance del Prevosté d' Bince. Industreyes: Fosses a tcherbon dispu 1755, espwetêyes pal Société de La Hestre et de Haine-Saint-Pierre (1782), k' î a saetchî al hoye disk' e 1902. Foidjes di 1884 a 1957 (Grosses Forges et Usines de La Hestre). Asteure, c' est pus rade on viyaedje di dmorance. Sicrijheus d' walon: René Painblanc, Charles Staquet. 2. (so plaece La Hesse) hamtea di Tohogne. Etimolodjeye: walon "hesse" (dins l' sinse do flamind "heester": hé, bouxhnisse); rl a: Li Basse Hesse.

lijhaedje, lijheu rl a: lére \ lijhaedje, lijheu.

lijhî [v.c.] relére (ås crompire, evnd). Nos lijhéns todi nos cartoutches a l' mwin (ramexhné pa L. Baijot). F. trier, sépare. Disfondowes: lîjî, lîji. | lijheu 2, lijheuse u lijhresse [o.f.n.] li ci (cene) ki lijhe. F. trieur. Etimolodjeye: latén legere (lére). Coinrece Basse-Årdene.

Liloe (so plaece: Disfondowes: Lèloû) [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lillois-Witterzée, rebané avou Brinne. Disfondowes: Lilwè, Liloû, Lèloû, Lèlou; Vîs scrijhas: Lentlo (966), Lentlos (1147). Etimolodjeye : tîxhon lindel (tiyoû), cawete walone -oe, bwès d' tiyoûs.

Limal rl a: Nimal.

limero [o.n.] 1. nombe fwait d' onk ou di sacwants chifes. on limero d' telefone. F. adjectif numéral cardinal. 2. nombe ki dene li plaece d' ene sacwè dins ene rîlêye, dins èn eshonna. Djel a léjhou dins èn årtike do limero 15 del rivowe «Coutcouloudjoû». >> limero atomike: limero d' èn elemint tchimike dins l' tåvlea periodike des elemints. >> limero del posse: limero ki definixh ene intité di distribouwaedje po posse, et ki permete on triyaedje pus åjhey et sins rujhes, la ki c' est on limero unike et nén on no. 3. pårteye d' on spectåke (di cike, di cåbaret). >> fé s' limero: si cdure d' ene manire a assaetchî l' atincion. F. numéro. Disfondowes: lim'rô, nim'rô, numèrô, limèrô. | limeroter (codjowaedje) [v.c.] diner on limero. F. numéroter. | limerotaedje [o.n.] metaedje d' on limero. F. numérotation. >> addjectif di limerotaedje: limerotant addjectif. | limerotant, e [addj.] ki dene on limero, ene plaece. >> limerotant addjectif: addjectifs ki mostere li plaece d' ene sacwè en ene rîlêye. Dinltins, li cawete des limerotants addjectifs esteut -îme a Måmdey, -inme a Spå, Lidje et Vervî, -ime el Basse-årdene. F. numéral ordinal. Dipus d' egzimpes.

Li Moite Aiwe, so plaece La Moûrtawe [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lamorteau, rebané avou 6767 Rovroe-e-Gåme; limero diyalectolodjike: [Vi 44]; vî limero del posse: 6764. Lingaedje do payis: gåmet.

Limpreur [n.dj.] no d' famile di Walonreye, e F. Lempereur, Lampereur, Lampreur. Disfondowes: Limpèreur, Lampèreur, Lampreu, Limpreur. Etimolodjeye: etroclaedje di "l' impreur" no metou a ene sakî ki fjheut do grandiveus. rl a: Lirwè, Liprince, Liconte; u djin d' ene famile ki tneut on cåbaret avou l' essegne "A l' Impreur".

Li Mwinni [n.pl.] 1. ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Le Mesnil, so plaece El Mwèni, rebané avou 5670 Virwinvå; limero diyalectolodjike: [Ph 85]; vî limero del posse: 6399; Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Au Mwèni. 2. hamtea d' Freu, so plaece o Mèni. Etimolodjeye: rl a: mwinni.

Li Mwinni-Sint-Blaize [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Mesnil-Saint-Blaise, rebané avou 5560 Ouyet; limero diyalectolodjike: [D 77]; vî limero del posse: 5591; Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Au Mwinni-Sint-Blése. Etimolodjeye: rl a: mwinni.

Lînåd [n.dj.] 1. pitit no walon, e F. Léonard. 2. no d' famile di Walonreye, e F. Lina, Lyna, Linard, Linart, e picård Liénard, Liénart, Lienaux; e flamind Linaer, Lienaert, Lienarts, Leenard, Leenaert, Lenaas, Leenars, Leenarts, Leenars, Leenats; rl a: Leyonård.

linesmane [o.n.] å fotbale, ome ki rwaite si l' bouye (li bale) a rexhou foû do djeu. Li pårén aritchixheut s' motî avou des mots come lene di smele (come i loméve li linesmane) (F. Barry). F. juge de touche. Disfondowes: linès'man', linès'mèn'. Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî di l' inglès linesman, 1920.

linet [o.n.] pitit moxhon xhufleu ki dmeure el Walonreye, ki magne des grinnes di såvadjès plantes, dins les crombires, evnd, gris et rodje sol gavêye, e sincieus latén Acanthis cannabina. F. linotte mélodieuse. >> rodje linet: lomaedje do måle di linet (k' a do rodje so l' tiesse et sol gavêye). >> gris linet: lomaedje del frumele di linet (k' est tote grijhe). >> blanc linet: sôre di linet avou dipus d' blancs penas k' els ôtes. >> franc linet: linet aprovijhî. >> djaene linet, vete linet: djaene linet. Disfondowes: linet, lënet, lunet Etimolodjeye: bodje lén, cawete -et. | linete [f.n.] u linot [o.n.] u linote [f.n.] u linea [o.n.] u linroû [o.n.] linet. Disfondowes: linète, linot, linote, linia, lignète, ligninte, lënote, linê, ligna, lëgna, lègn'ré, lèn'rya, lergna, lignroû, lignrou, lin'rou, lén'rou, lènroû. Etimolodjeye: bodje lén, cawetes -ot(e), -ete, -ea, -roû.

Li Nefe [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Laneffe, rebané avou 5651 Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 14]; vî limero del posse: 6422. Ortografeye UCW disfondowe pol posse: Al Nèfe. >> No di des plaeces del Nefe: rowe al Mwaiye (so plaece: ruwe al Mé). Vîs scrijhas: Neffia (1064), Lenaife (1070). Etimolodjeye: bodje tîxhon "awjo" (frexh pré), bodje walon "efe, eve" etroclaedje a pårti d' on sujhion "en Efe" => Nefe => Li Nefe.

lingaedje [o.n.] 1. cåzaedje d' on peupe, diferin des cis des ôtes peupes ki vikèt astok. Dj' inme mî aveur on no flamind et disfinde li walon k' on no pår walon et leyî dcweli m' lingaedje (M. Slangen). Li lingaedje c' est çou ki permete al djin, cwand ele a ene zine dins s' cervea, del fé passer ås ôtes (L. Baijot). F. langue. >> lingaedje da Defrecheux, da Dante, da Voltaire, da Shaekspeare, da Goethe, da Cervantes: florixheures po djåzer do walon, di l' itålyin, do francès, di l' inglès, di l' almand, do castiyan. >> lingaedje d' oyi°. 2. manire di djåzer d' ene djin, diferin des djins ki vikèt avou leye. Come leu lingaedje est grossî ! F. langage. >> ridresseu(se)° di lingaedje. 3. (mot d' éndjolisse) eshonna di caracteres, simboles eyet rîles ki, eshonne, permetèt di scrire çou k' on programe doet fé. C' est co des vîs programes sicrîts e lingaedje Fortran F. langage (informatique).

lingue rl a: linwe.

Li Noû Lovén [n.pl.] nouve veye del Walonreye, e F. Louvain-la-Neuve, ebanté avou 1348 Ocgniyes-Noû-Lovén. Croejhete: (a l' atake) Li Noû Lovén a wangnî å fotbal. C' est l' Noû Lovén k' a wangnî. Dji n' inme waire li Noû Lovén. Dji va å Noû Lovén. Ele rivént do Noû Lovén. Dji so pol Noû Lovén. Nos avans rpassé på Noû Lovén. I dmorèt e (u: å) Noû Lovén. Disfondowes: Lë Noû-Lovin, Lu Nû-Lovin, Li Noû-Lovegn. Etimolodjeye: acolaedje addjectif + no d' veye, pa rshonnance avou Noû-Pré, Noû York, 1995.

Li Noû Payis [o.n.] (v.m.) Amerike (Etats-Unis), copurade po les Walons ebagués ladrî al difén do 19inme sieke. rl a: Stêsses, USA.

Li Noû Pré [n.pl.] 1. Novele intité del Walonreye, e F. Neupré, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di sacwants viyaedjes ancyins ptits bans del Walonreye, limero del posse 4120; >> ban do Noû-Pré: Li Rotoe, Ehin, Li Nouve Veye e Condroz, Plinnevå. Croejhete: (a l' atake) Li Noû Pré a wangnî å fotbal. C' est l' Noû Pré k' a wangnî. Dji n' inme waire Li Noû Pré. Dji va å Noû Pré. Ele rivént do Noû Pré. Dji so pol Noû Pré. Nos avans rpassé på Noû Pré. Nos avans dmoré e (u: o) Noû Pré. 2. hamtea do Rotoe.

Li Noû Tchestea [n.pl.] 1. no d' sacwantès plaeces el Walonreye, copurade: a) Li Noû Tchestea dlé Vizé: rl a: Åbin. b) Li Noû Tchestea e l' Årdene: rl a: Li Tchestea.

Li Nouve Caledonreye [n.pl.] (a fé pa Pablo) Croejhete: (a l' atake) Li Nouve-Caledonreye a wangnî å fotbal. C' est l' Nouve-Caledonreye k' a wangnî. Dji n' inme waire li Nouve-Caledonreye. Dji va al Nouve-Caledonreye. Dji so pol Nouve-Caledonreye. Nos avans rpassé pal Nouve-Caledonreye. Nos avans dmoré el Nouve-Caledonreye. Etimolodjeye: calcaedje del tcherpinte walone "Li Nouve Veye", et del cawete -onreye sol piceure di "Walonreye". | Noû-Caledonî, Nouve-Caledonresse [n.dj.] dimanant(e) del Nouve-Caledonreye. F. Néo-Calédonien. Etimolodjeye: uzaedje des cawetes walones et acoirdaedje di l' addjectif. | noû-Caledonyin, nouve-Caledonyinne [addj.] del Nouve-Caledonreye. F. néo-Calédonien. Croejhete: eployîz purade l' addjectivire "del Noû-Caledonreye" ki l' addjectif. Les martchandijhes del Nouve-Caledonreye. Etimolodjeye: Calcaedje do F. "néo-Calédonien".

	Imådjes del Nouve-Caledonreye (del Daegntoele).

Li Nouve Måjhone [n.pl.] 1. no d' sacwantès plaeces el Walonreye; rl a: Li Viye Måjhone. 2. Neufmaizon° viyaedje del Walonreye, e Payis Picård.

Li Nouve Veye [n.pl.] 1. Li Nouve Veye e Condroz: ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Neuville-en-Condroz, rebané avou l' Noû-Pré; limero diyalectolodjike: [H 34]; vî & novea limero del posse: 4121. Ortografeye walone oficire pol posse: Al Noûvèye. 2. Li Nouve Veye dizo Hu: ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Neuville-sous Huy, rebané avou ???? divant les grands rebanaedjes di 1977; limero diyalectolodjike: [H 42]. Ortografeye walone oficire pol posse: Al noûve véye. 3. Li Nouve Veye e Bwès: hamtea di Tniveye. >> Sipotaedje des djins: Les mochons, les Mochetes. Croejhete: (a l' atake) Li Nouve Veye a wangnî å fotbal. C' est l' Nouve Veye k' a wangnî. Dji n' inme waire li Nouve Veye. Dji va al Nouve Veye. Dji so pol Nouve Veye. Nos avans rpassé pal Nouve Veye. Nos avans dmoré el Nouve Veye. Etimolodjeye: latén "nova villa" (nouvveye = nouve cinse). rl a: Noveye, Martoujin, Neuvile, Nevile.

Li Nouve Zelande [n.pl.] payis di l' Oceyaneye, en