fa 1 [o.n.] tchedje a poirter so s' dos. F. faix. >> Li Bon Diu n' avoye måy li fa sins l' sorfa°: Cwand on-z est dins l' måleur, dins l' penin, on trove todi ene pitite aidance d' ene sakî. Franwal: ahåyant po: "divine Providence". Etimolodjeye: latén "fasce" (minme sinse).

fa 2 [o.n.] pitite fagne å mitan des bwès, k' a sovint stî rplantêye et assouwêye. rl a: fwè, Ovîfa, Molinfè, Djalifè. F. fange. almand: Venn. >> E Fa: no d' ene plaece del Gléjhe. >> Li Fa d' Rahir: no d' ene plaece di Rahir. >> Li ptit Fa; Sol Hé do Fa: nos di des plaeces di Comblain-å-Pont. >> So les tchamps do Fa: no d' ene plaece di Ståvleu. >> Ezès Fas: no di des plaeces di Lorcé (e F. Esefat), di Ståvleu (e F. les éfatz). >> e les Fas: no d' ene plaece di Sårt-dilé-Spå. >> Li (les) Pré(s) do Fa: nos di des plaeces di Gomzé, di Sprimont, di Ferire. >> Dizeu les Fas, å Cou des Fas; Sol Tier des Fas: nos di des plaeces do Sårt-dilé-Spå. >> E Fa, ezès abatous Fas, e Bordjoefa (so plaece: Bordjeufa), ezès Léfas; e Long Fa; e Bru do fa: nos di des plaeces del Gléjhe. >> E Bårfa, e Bounåfa: nos di des plaeces del Viye Såm. >> Djihanfa: no di des plaeces des Taeyes et del Gléjhe, so plaece Tchanfa. >> Robiefa: no d' ene plaece d' Odegne. >> e Hatoûfa: no d' ene plaece del Vå d' Xhavane. >> e Dêrifa, e Cructinfa, e Frandonfa, e Netonfa, e Sternonfa, a Woudlinfa: nos di des plaeces del Gléjhe. >> Li grand Fa: no d' ene plaece di Måmdey. >> e Måfa: (e mwais fa) no di des plaeces di Ståvleu (so plaece e Mâfa, e F. Maffa, vî scrijha: Mafain, en almand Molfend = måle fagne); di Wane, di Grand-Mayni (so plaece: e Mâfa). >> E l' Amerfa: no d' ene plaece del Foret. >> en Andanfa: (so plaece: Ondonfa): no d' ene plaece d' Esneu. >> Bienhåfa: no d' ene plaece di Ferire, so plaece Biènhâfa, e F. Bernardfagne. >> e Belwefa (e F. Beloinfa), e Djeråfa (e F. Gerardfa), e Monfa (so plaece Môfa), a Rénåfa: nos di des plaeces di Djalhé. >> e Werfa: no d' ene plaece di Djalhé et do Sårt-dilé-Spå. >> e Tchawfa, Frahinfa: nos di des plaeces di Teu. >> e Bohénfa (so plaece. Bohêfa), a Lwifa (e F. Louis Fat), so Morfa, å ri d' Morfa, e Nåmonfa (so plaece. Nâmonfa), e ls Enzifas (so plaece; èn'zifa, e F. Ensifas): nos di des plaeces do Sårt-dilé Spå. >> e Dalreufa (so plaece: o Dar'reufa), e Swerfa (e F. Soierfat), e l' Oujheafa (so plaece Ohêfa, e F. Nohaifa), e Tchalteufa: nos di des plaeces di Francortchamp. Disfondowes: fa, fè, fin. vîs scrijhas: faing, fa, faa, fât, fatz, faz, fat. Etimolodjeye: vî tîxhon "fani" (broûs), 670. Coinrece Hôte-Årdene. Dipus d' racsegnes: J. Haust, Le toponyme ardennais fa (fè, fwè), 1937.

Cial ådzeu: a Måmdey, a droete: li studia da Djan Haust.

fa 3 [o.n.] note di muzike, li cénkinme del game. Mi, a mi, on n' dit nén "ti"; Fa, c' est l' vî fa d' Ovîfa; Sol, c' est vos ki l' a sol dos (tchanson des notes).

fa 4 codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "fijha" ou "fjha".

få 2 [f.n.] (v.v.m.) faw (hesse). F. hêtre. >> La / Al Få Mayô: no d' plaece di Viance. >> La / Al Setche Få: no d' plaece di Bive. Ça s' passéve ås Montis; i vnént do Bwè del Setche Få (G. Lucy). rl a: fådeu, faguêye. Disfondowes: fau, fâ. Etimolodjeye: latén fagus (minme sinse). Coinrece payis d' Flipvile, Basse-Årdene (ezès nos d' plaece).

få 2: (poirtrait saetchî pa L. Defawe).

fåcon [o.n.] wôteu. | fåconî [o.n.] wôteurî. | Fåconî [n. dj.] no d' famile, e F. Fauconnier. | fåconreye [f.n.] wôteurreye.

fåconî (poirtrait saetchîi pa L. Mahin).

facteur, factoresse [o.f.n.] messaedjî (resse) (ki poite les letes et les gazetes.

fåde 1 [f.n.] operåcion di broûlaedje do bwès sins waire d' air, po fé do tcherbon d' bwès. >> moye di fåde: moye fwaite avou des bwès côpés, et refaxheye di tere, k' on-z î mete li feu. >> aire di fåde: ronde plaece la k' gn a yeu ene moye di fåde. >> tcherbon d' fåde: tcherbon d' bwès. Pondants et djondants sol mestî d' fådeu. | fådeu [o.n.] bokion d' mestî k' aprestêye do tcherbon d' fåde. | fådreye [f.n.] plaece k' on-z î dresse des moyes di fådes.

A hintche å mitan: moye di fåde divant d' esse refaxheye, pu cwand on l' a esprindou (poirtraits saetchîs pa L. Mahin); a droete: rascodaedje di noere tere so ne ancyinne aire di fåde

fåde 2 [f.n.] 1. dobe foye di cåtron u d' plastik, come en coviete di live, po mete divins on paket d' foyes volantes. Çou k' i lyi fåt, c' est les fådes et les cayés k' ele lyi va apoirter (L. Somme). F. chemise. 2. çou k' i gn a dvins. Dj' a yeu l' fåde "Gaston Lucy" å CIDWEL. rl a: dossire. F. dossier. 3. pactêye di 50 pakets d' cigaretes. Dins l' valijhe, c' esteut totès fådes di cigaretes et des tchåsses nilon. Disfondowes: farde, fârde, faude. Etimolodjeye: walon "fåde" sitindaedje di fåde 1 (sacwè rafaxhî come ene fåde); li mot a passé dizo l' fôme rifrancijheye "farde" e F. d' Beldjike, did la e F. do Congo, pu rpasser e walon dizo l' rifrancijha "fârde".

fadêye [f.n.] amagnî k' on prind å ddjuner, u dins si malete po-z aler a l' ovraedje, fwait di deus pîces di pwin avou do boure u do stofé, et sovint del confiteure inte di zeles. I va e bwès avou ses fadêyes. On dit eto: tåte, tårtene. Disfondowes: fadêye, fadéye, faguêye, faguée. Etimolodjeye: bodje "fad-" (ricovrowe sacwè) divno cnoxhou pa fåde, kécfeye avou assaetchance di faw (bodje latén fagus), la k' on meteut pus rade di l' ôle di fayene dissu. Coinrece Årdene nonnrece.

fafyî [v.s.c.] begyî. Mi vijhin fafeye. Disfondowes: fafyî, fafiyî, fafouyî. F. balbutier, bredouiller, bafouiller. | fafiåd, e [o.f.n. & addj.] beguiåd. | fafieu, fafieuse u fafeyresse [o.f.n.] beguieu(se).

fagne [f.n.] plaece avou des broûs totavå, k' on n' î såreut passer. Gn aveut on spér avå l' fagne ki s' pormoennéve e fôme di fabrike. rl a: efagnî, fa. >> on boû d' fagne: onk ki n' cåze nén. F. taciturne. >> li fagne Magnan, li fagne Magrite Djandour, li fagne Mariete: nos di des plaeces di Transene. >> Mozet-Fagne: no d' ene plaece di Djalhé. | fagnete [f.n.] pitite fagne. | fagnlete [f.n.] pitite fagne | fagnote [f.n.] pitite fagne | fagnoûle [f.n.] pitite fagne. | fagnåd, e [addj. & o.f.n.] 1. li ci (cene) ki dmeure e l' Fagne. 2. onk (ene) ki n' sait ovrer comifåt. rl a: ågneu. F. amateur, dilettante. 3. fagnåd: pénson des Fagnes. Disfondowes: fagnârd. | fagneus, e [addj.] k' on-z î efagne. | fagnisse I. [o.n.] plaece ås fagnes. II. [addj.] fagneus(e). | fagnasse [addj.] fagneus(e) | fagnant, e [addj.] fagneus(e). | fagnrece I. [f.n.] tchacresse. II. [addj.] k' a a vey avou les fagnes. five fagnrece. | fagnrê I. [addj.] fagnåd (ki dmeure e l' Fagne). II. Fagnrê [n.dj.] no d' famile di Walonreye, e F. Fagneray.

Fagne [n.pl.] Meytrin boket di l' Eter-Sambe et-Mouze, avou l' Condroz al Bijhe, et l' Tieraxhe a Nonne. Inte les deus, gn a l' Calistinne, ene scherlaxhe, ene cénkinne di kilometes lådje. Li tere del Fagne est foirt frexhe. Dipus del mitan do payis, c' est des bwès, eyet l' restant, des waides.

Mape del Fagne (ritchaboré da P. Defagne)

Fagne Walone [n.pl.] (istwere) sitindêye d' eviè 1000 ectåres di waidaedje dinés dispu l' vî vî tins pal signeurreye di Butgenbach, dås Princes di Nassau, ås Walons d' Rebiveye, ki dpindént del Principåté di Ståvleu avou l' droet d' fåtchî et d' paxhe, eyet, dispu 1615 li droet d' î aler al troufe. Après li skepiaedje di Sourbrod, les dmorants vlît aveur cisse tere la da zels, et wangnît leus procès e 1708. E 1807, ratchtît ces teréns la e cmon bén-fond. rl a: Gros ônoe.

fagnon [o.n.] djonteure inte li prumî et l' deujhinme oxhea do doet do tchvå, metowe djusse ådzeu do shabot. Disfondowes: fayon, fagnon. Coinrece Payis d' Heve. | fagneure [f.n.] fagnon. Coinrece Payis d' Heve.

fait rl a: fwait, rl a: fé.

fait-fé rl a: fwait-fé.

faitindje [f.n.] mwais toû. Li crapåde a disparexhou; c' esteut dandjreus faitindje del noere feme å havet (E. Gilliard). Coinrece Payis d' Nameur.

Faiviè [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fauvillers, en almand Feitweiler, divnou intité. Sipotadje des djins: les Parizyins. >> A Faiviè, li diale î fwait s' paket: Les djins end alént voltî bouter a Paris et rivni al pinsion viker d' leus rintes. Disfondowes: Fêviè, Fâviè, Fauviè; vîs scrijhas: Flitvilar (8inme sieke), Fasvillers (1211). Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon latén "fagetum" (bwès d' faws) + viyaedje, viyaedje do bwès d' faws.

Falå [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fallais, rebané avou 4260 Braive; limero diyalectolodjike: [W 75]; vî limero del posse: 4260. Istwere: a yeu a vey avou l' Guere del Vatche (1275-1278).

faleur I. [v.s.dj.] esse oblidjî d' aveur. I fåt des cayets d' bwès po-z esprinde li feu. I m' fåt ene novele cote. F. falloir. >> faleur après (ene sacwè): faleur aler cweri. Et les mitchots k' faleut après (Simon li Scrinî). >> fåt bén: on-z est (cåzu) oblidjî. Loukîz a: fåt-bén. >> c' est do "pask' i fåt bén": åk k' on fwait (må) pask' on est oblidjî. Loukîz a: corwêye. >> I fåt bén tot: dijhêye ki mostere: a) k' ene sacwè est lon d' esse bén fwaite. b) k' ene djin est co bén fayeye u disbåtcheye. F. pas brillant. >> i n' fåt k' on côp; >> i n' fåt ki (di) + viebe: dijhêye po cåzer d' on ptit risse, d' ene pitite astcheyance, mins ki pout cwandminme avni. I n' fåt k' ene vatche intrer dins l' corti po pitrouyî totafwait. I n' fåt k' d' fote ene aloumete. Loukîz a: sufi. F. il suffit de, il y un petit risque, une probabilité que. >> i fåt çk' i fåt: dijhêye cwand on î va on pô roed. Franwal: ahåyant po: "la fin justifie les moyens". II. [aidant viebe, sins djin] esse oblidjî di, diveur (s' eploye sovint avou on prono d' djin). I m' a falou cori evoye. El fåt aler rcweri. I nel fåt nén leyî tot seu. >> Fåt i esse biesse d' aveur sitî fé ça !: sclameure po onk k' a fwait ene biestreye. III. s' endè faleur: manker. I s' end a falou d' pôk ki ça n' arivaxhe. I s' endè fåt d' bråmint.

fali 1 [v.s.c.] flåwi. Dj' a l' cour ki falixh. On dit eto: fwebli. F. faiblir, défaillir. >> fali des bresses: aveur les bresses ki s' edoirmèt, di dmorer sins bodjî. | fali, faleye [addj., padvant] nåjhi, nåjheye. Il est fali, li pôve gamén. F. fatigué..

fali 2 fok dizo codjowa: falou [omrin pårticipe erirece] manké di. Dj'a falou lyi mete mi pougn e plin mouzon; i m' mankéve dijh bons cintimetes po-z awè l' bresse long assez. F. faillir. falou [addj. todi omrin] dins l' ratourneure falou gamén: båshele ki djouwe a des djeus d' valet, ki s' codût come on valet. F. garçon manqué. Disfondowes: falu, falë, falou. Etimolodjeye: pårticipe erirece di "fali", vinant do viebe latén "fallere" (én nén fé). Coinrece Payis d' Nameur, Tchålerwè, Roman Payis.

fameus, fameuse [addj.] rl a: sifwait.

fans, fant codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "f(i)jhans", "f(i)jhant".

Farjole [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Falisolle, rebané avou 5060 Sambveye; limero diyalectolodjike: [Na 106]; vî limero del posse: 5670. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Farjole. Foclore: trope di cwarmeus "Les tetârds (tetåds) di Farjole". Sicrijheu e walon: Robert Mathieu.

farmaco-elaxhî, eye [addj.] ki n' si sait pus passer d' ene drouke. rl a: elaxhî. Etimolodjeye: calcaedje di tcherpinte do F. "pharmaco-dépendant", 2002. | farmaco-elaxhance [f.n.] estance do ci (del cene) k' est farmaco-elaxhî (eye). F. pharmaco-dépendance.

faro [f.n.] noere soucrêye bire di Walonreye, sins waire di dgrés k' on fjheut e s' måjhone. Èm boune matante a del bire e botaye, Ç' n' est nén l' faro k' est jamwais si bon k' ça (J. Bertrand). Nos irans la boere on pot d' bire, On ptit faro ubén ene Saizon Al boune santé di nos tayons (R. Mayence). Disfondowes: faro, farô. Coinrece Payis d' Tchålerwè.

fastroû [o.n.] xhame avou ene dossire et des aspoyoes, k' on-z est bén ashid dsu, et k' on-z î pout doirmi a si åjhe. Tot s' cotapant didins s' fastroû, i lzî mostréve k' i n' aveut rén d' cassé (L. Somme). On dit eto: fåtûle. F. fauteuil. Disfondowes: fastroû, fastrou. Coinrece Payis d' Nameur.

fåt codjowaedje di: faleur.

fåt-bén [o.sustantivire] efant k' on-z a fwait divant di s' maryî (et k' i s' fåt bén maryî cwand on l' comere ratind). I gn aveut on ptit fåt-bén: c' est po ça k' i s' ont maryî (ramexhné pa M. Francard). F. enfant conçu avant le mariage. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje, pa sustantivaedje d' ene fråzlete (i fåt bén).

fåte [f.n.] difåte. Disfondowes: faute, fâte. Etimolodjeye: latén d' sôdårds fallita do viebe fallere (én nén fé).

fåtûle [o.n.] fastroû. Ecoule mu l' fåtûle vocial. F. fauteuil.

fåve [f.n.] 1. istwere ki met el sinne des biesses ki djåzèt. Les fåves di la Fontinne, rimetowes e pâtwès d' Charlerwè pa Leyon Bernus. F. fable. 2. istwere po rire: Les fåves da Fernand ont stî scrites pa Maurice Georges a cminçmint des anêyes 1990 rl a: flåwe 2, minte, coye, paskeye. F. blague, plaisanterie. 3. ene istwere k' on raconte dispu todi dins on payis k' i gn a, ki n' a nén l' air vraiye, mins k' gn a des djins assez po-z î croere. Dji vos va conter l' fåve do Mitan d' Cok. On dit eto: rapoitroûle, racontroûle, floriconte. F. légende, conte populaire. Disfondowes: fauve, fâve; ôte sicrijha: fôve. Etimolodjeye: latén fabula. | fåvirete [f.n.] pitite fåve. F. fabliau. Disfondowes: fauvirète, fâvurète, flauwirète. | fåviron [o.n.] fåvirete, dins les rime-rames Fåve, fåviron Cwate vesses å posson; L' posson k' est trawé; Cwate vesses a vosse nez. F. fabliau. Disfondowes: fauviron, fåvuron, flauwiron, flauviron. | fåveri, fåveron; fåvi, fåvon [mots-criyas] Prumire fråze des les rime-rames k' on dit ås efants divant d' elzè conter ene fåve.

fåve:

faw [o.n.] åbe des payis nén trop tchôds, a schoice lisse, a blanc bwès, ki poite des fayenes, e latén sincieus Fagus spp. On dit eto: hesse. F. hêtre. rl a: få, fayi, fawene. Disfondowes: fawfauw, fâw. Etimolodjeye: "fagus" (minme sinse). Coinrece payis d' Lidje, Vervî, Wareme, Hu, Djodogne. | fawî [o.n.] faw. F. hêtre. Coinrece Roman Payis. | fawea [o.n.] 1. pitit faw. 2. faw. Disfondowes: faw'ya, fawê, fayê, fawia, fowia, favia, faya, foya. Coinrece payis d' Nivele, Sougniye, Tchålerwè. | fawale [f.n.] pitit faw. On dit eto: hestrele. Disfondowes: fawale, fawèle. Coinrece Basse-Årdene.

faw: ene fawale abatowe et adjokêye (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

faw: foye di faw (poirtrait saetchî pa L. Defawe).

fawene 1 [f.n.] pitite biesse a tete, magneuse di tchå, del famile des bascoletes, ki dmore voltî dins les fås. F. fouine. Disfondowes: fawène, fawine, fayine, fwine. Etimolodjeye: latén fagina (do faw). rl a: fayene. | fawinete [f.n.] fawene. Disfondowes: fawinète, fayinète.

fawene: (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

faxhe [f.n.] | faxhete [f.n.] pitite faxhe k' on s' sierveut (divant l' avnowe des pampiesses) po refaxhî les påpåds, u les femes k' avént leus parints, u les viyès djins ki fjhént el coulote. >> Bén t' les prindrès dabôrd al faxhete !: dijhêye po ene sakî ki fwait fé on målåjhey ovraedje a èn ôte k' est tot djonne.

faxhe, faxhes codjowaedjes do viebe fé.

fayé, êye [addj.] 1. nén foirt (foite), todi malåde. F. chétif (ive). On fayé ptit gamén. 2. (come atribut) hodé (êye), sins foice. F. fatigué(e), à plat, vidé(e), fourbu(e). 3. (come atribut) ene miete malåde. Dji so tot fayé, ça n' mi va nén. rl a: saké, cacame, nén d' adrame. F. indisposé(e). 4. mwais (mwaijhe), k' overe må. Ç' a todi stî on fayé ovrî. F. mauvais, médiocre. 5. mwais u oraedjeus, tot djåzant do tins. Il a fwait on fayé tins. F. mauvais, maussade, malsain. 6. mwais (mwaijhe), metchant(e), laid(e). C' esteut ene cope di djins d' inte les deus ådjes: ni meyeus, ni pus fayés ki ds ôtes (W. Bal). F. mauvais, détestable. | fayêymint [adv.] d' ene fayêye manire. Ça n' lyi va pus k' fayêymint. I n' a reyussi k' fayêymint. F. péniblement, médiocrement, à peine, tout juste, cruellement, cruellement.

fayê rl a: fawê. >> Li / å Fayinbwè: nos d' plaece di Djoupeye, di Binne. Disfondowes: fayê, fayin.

fayene 1 [f.n.] frut del hesse. On fjheut co d' l' ôle di fayene al guere di 14. Åreuss croeyou ki çt ahan la, ås pemes, ås fayenes a rdaye, To råvelreus ces froûts la Come les mangues et les papayes ? (L. Mahin). C' esteut on molén pou broyî les fayenes. Dji n' a nén veyou li cawe d' on rnåd ni l' mouzea d' on skiron, ni li screne d' ene sori, portant k' i nd a tant cite anêye ci a cåze del fayene a schafyî (P.J. Dosimont & E. Delaite). Disfondowes: fayène, fayine, fayîme, fawène. Etimolodjeye: latén fagina (do faw). rl a: fawene. | faynî [o.n.] faw. Disfondowes: faynî, fayinî, fayènî, fayimî, fayèmî, fawnî.

fayenes nén co discloyowes (poirtrait saetchî pa L. Defawe).

minousse di fayenes (poirtrait saetchî pa L. Defawe).

fayi [o.n.] bwès d' faw (di hesses). rl a: Bêfayi, Hôt-Fayi, Fayi-Fåmene, Ptit-Fayi, Grå-Fayi, Fayi-l'-Vaneu, El Fayi (dlé Manâdje). F. hêtraie. Etimolodjeye: latén fagetum (minme sinse). | fayijhea [o.n.] pitit bwès d' faw. >> Lu / ou Fayijê: no d' plaece di Fayi-l'-Vaneu. Disfondowes: fayijê, (fayijia, fay'hê).

Fayi rl a: El Fayi.

fayine 2, fayinete rl a: fawene.

fé (codjowaedje) I. [v.c.] 1. basti, produre pa si ovraedje. Dj' a fwait on novea hangår. Çou k' est bén fwait, on n' el fwait nén deus côps. rl a: basti. F. faire, construire, bâtir, édifier. >> on n' fwait rén avou (u sins) rén: i fåt des cwårs, di l' aidance po-z ariver a åk. >> Nozôtes, cwand nos l' dijhans, nos l' fijhans: on pout awè fiyate a nosse parole. Franwal: ahåyant po: personne fiable, de parole. >> il a po fé: il est ritche assez. Franwal: ahåyant po: il est bourré de fric. >> avou ça, dji fwai ddja bén: dji so ddja binåjhe avou ça. I n' mi faleut pont apoirter d' bistoke; avou vosse cour, dji fwai ddja bén (M. Monmart). 2. fabriker. C' est ene oujhene k' i fjhèt des ouxh et des fniesses. >> on n' årè nén po fé: on n' årè nén po shure (dijheye a des ovrîs ki travayèt bén). >> gn a po fé: gn a assez. Po distrure on no scrît al croye, Avou deus låmes, i gn a po fé (J. Guillaume). F. suffisamment, assez. 3. aprester. Dji va fé des crompires po soper. Dji va fé les pakets. F. préparer. >> fé s' båbe: ès raezer. >> fé ses pakets: esse po mori. 4. fé rexhe ene sacwè di s' coir, copurade: a) on djonne, po ene frumele plinne. Nosse vatche a fwait l' vea. >> fé les djonnes: mete ses djonnes å monde tot cåzant d' ene lexhe, d' on tchet, d' ene troye, d' ene sori, evnd. F. mettre bas. b) ses escrémints, tot cåzant d' ene djin. Il a fwait dins s' marone. rl a: si rovyî. >> fé do sonk: awè do sonk dins si alaedje a l' ouxh (dins ses escrémints). >> fé des viers: awè des viers dins ses boyeas ki rexhèt. rl a: tcheye-vier. >> Fwaiss on vier ? dijhêye a ene sakî ki dmane lontins a l' ouxh (ezès waters). >> fé dzo lu: en pus awè mwaistriyî si pixhaedje, si alaedje a l' ouxh. F. être incontinént(e). 5. a) djouwer l' role di. C' est lu ki fjheut Barabasse el Passion d' Sibret. b) si cdure come: fé l' fô, fé l' sot, fé l' biesse. >> fåt esse malén po fé l' biesse: rl a: malén. 6. aler dins tos les ... Fé les dicåces, les martchîs, les fôres. Elle a passè si matinêye etire a fé les botikes. >> fé totes les tchapeles, totes les obetes: fé l' tournêye des cåbarets, fé l' toû di totes les canletes. 7. fini. Ass fwait ? Cwand t' årès fwait, ti m' el dirès. F. finir, achever, terminer. >> cwand dj' a yeu tot fwait u cwand t' as tot fwait: al fén del paskeye, cwand t' as yeu tot fini, tot conté tot rabatou. F. en fin de compte, tous comptes faits. 8. awè (ene maladeye). I fwait del five a 40. La bén li tchvå ki m' fwait on chok et k' l' eweye esteut co dins l' voenne. Et l' vosse, a-t i fwait les boufletes estant efant ? 9. fé li u fé do, del: a) fé l' mestî di. Dj' a fwait l' bokion ki dj' n' aveu pont d' ådje Dj' a fwait do mnujhî cwand dj' esteu djonne. Asteure, ele fwait del costire. rl a: bouter po. F. pratiquer le métier de. b) si cdure come on, ene. I vlèt fé do malén. T' as fwait do mannet. Ele fijhèt del må-tournêye (ramexhné pa L. Remacle). F. faire le, se comporter comme un. >> I fwait bén tot: i sait bråmint des mestîs, i fwait totès sôres d' ovraedjes. El ci ki dit k' i fwait bén tot, c' est råle k' i fwaiye tot bén (A. Goethals). 10. fé dins: fé l' comiece di, fé on mestî a vey avou. I fwait dins les pourceas, lu, asteure ? Il avént volou fé dins l' impôrt-espôrt. I fjheut dins les rotes. 11. endè fé po: piede, copurade a) paski ça a stî hapé. Dj' end a fwait po m' novea Parker. b) pask' elle a crevé (tot cåzant d' ene biesse) I nd ont fwait po leu bele åmaye coudpolin. c) paski ça a toumé e pane, et rinde l' åme, u esse distrût (po ene machine, evnd). Dji nd a ddja fwait po m' novele oto. 12. fé (ene sacwè) di (ene sakî, ene sacwè): I n' front rén d' bon d' lu. >> Cwè çki t' as fwait di: eyou ass metou, wice ass rioisté ? 13. (ratourneures avou tcheyaedje di l' årtike): fé berwete, fé bounete, fé fricasse, fé plaijhi, fé bårete, fé babawe, fé barake, fé bebele, fé messe, fé greve, fé bouf, fé camaeråde, evnd. II. [v.s.c.] 1. si cdure, s' î prinde. >> On n' sait cmint fé po bén fé: on saye toltins di fé plaijhi, di bén aclever ses efants, et mågré tot on-z a des rujhes. >> fé avou (des djins): a) sawè esse plaijhant avou ls ôtes. Ele sait fé avou ses pratikes. b) si mete avå les djins, si cdure come zeles. C' est råle les Francès ki savèt fé avou les djins. F. s'intégrer. III. [aidant viebe (metou divant èn infinitif)] 1. enonder l' fijhaedje; end esse li cåze. Li tchet a fwait toumer li schåle. 2. comander l' fijhaedje, endè dner l' ôr (li cmandaedje). I lyi a fwait racminci si dvwer. >> fé fé: comander a ene djin d' mestî di fé ene ahesse, on mousmint. Dji lyi a fwait fé ene novele cote por leye fé ses påkes. F. donner à façon. >> fé awè peu u sogne u pawe: sibarer. F. faire peur. >> fé awè fwin: awè l' air di esse bon, tot cåzant d' on plat. F. donner faim. 3. diner l' no a kéconk d' awè fwait l' fijhaedje. Ni m' fijhoz nén dire çou ki dj' n' a nén dit. 4. en fé ki di: passer s' tins a: Ele ni fwait ki d' tchoûler. I n' fijhèt ki di s' margayî. Croejhete: si l' deujhinme viebe est on viebe a prono, li prono tcheye (i n' si repete nén). Ele l' a fwait dismoussî. (nén: ele l' a fwait si dismoussî). Les papîs s' avént fwait evoler avou l' air. IV. [viebe a "i"] 1. po djåzer to tins. copurade: a) do bon tins: I fwait bon; i fwait tchôd, i fwait fenant (å moumint del fenåjhe). b) d' ene grande tcholeur: I fwait petant; i fwait macant; i fwait crevant d' tchôd. c) del plouve: I fwait laid, i fwait grigneus. d) do froed. I fwait crivant d' froed; i fwait cayant. e) del brouheur (brouyård). I fwait spès. >> i freut spès la k' i s' piedreut: c' est on sûti, ki n' si laireut nén åjheymint emantchî. f) d' on tins d' oraedje. I fwait pzant, i fwait stof, i fwait malåde, i fwait lourd, i fwait douf. 2. po djåzer d' ene airance (ambiance). Il î fwait noer. Il î fjheut bén clair. Il î frè crou, dins vosse cåve, e l' ivier. I fjheut frexh, to sins bén, o bwès. Godom ! i fwait stofant, chal ! 3. (plaijhant) sinsåcion. Il î fjheut gaiy roter. >> i fwait soe, i fwait soelant: a) on-z a håsse d' aler boere on vere; b) les veres sont vudes, on lzè vôreut rimpli. >> i fwait åjhey: c' est åjhey. I fwait åjhey d' elzî mostrer k' il ont toirt. V. [v. replaeçant] replaece li prumî viebe, po nel nén repeter. I t' a apici l' hepe come s' il åreut fwait çoula tote si veye. Cwand touwroz l' pourcea ? - Dji frans ça dmwin (ramexhné pa M. Francard). VI. si fé [v.pr.] 1. fé a lu-minme. Nos ns alans fé plaijhi avou ene boune viye plake e walon. >> On n' a ki l' bén k' on s' fwait: dijhêye po dire k' i n' si fåt nén rovyî, k' i fåt kécfeye ene miete si vanter, k' i fåt bén viker. >> ... u k' on s' fwait fé: rivazî al dijhêye di dvant, avou ene idêye di seke dirî l' tiesse. >> s' endè fé: si tracassî, transi. Ni t' è fwais nén, ele rivenrè, t' mayon, cwand k' ele serè a court di manoye. 2. fé s' caractere. On s' fwait tot s' cafroyant azès ôtes. 3. fé, basti, fabriker por lu. Dji m' a fwait on ptit programe di rcoridjaedje des tesses sicanés. 4. s' aprester. Li djambon s' fwait avou l' tins (ramexhné pa M. Francard). 5. avni, ariver, esse possibe. Comint k' ça s' a fwait ? >> Comint k' ça s' fwait ! C' est drole; comint k' ça s' pout ?. F. c'est bizarre. >> tot fjhant ki: rl a: tofjhant. 6. esse corant. Les shijhes, ça s' fijheut bråmint dinltins. 7. assaetchî sor lu. Vos vs fijhoz do toirt avou vos cigaretes. 8. divni (divant èn addjectif) I s' a fwait tot bea. 9. fé les cwanses di esse (divant èn addjectif) I s' fwait pus malåde k' i n' est. 10. [v.pr. a "i"] I s' fijheut ki dj' conoxheu ddja ç' djin la. I s' fwait come on stron d' poucea so l' oceyan, ki speye totafwait cwand i djond l' rivaedje. 11. [aidant viebe (metou divant èn infinitif)] fé po subi l' fijhaedje. Dji m' a fwait djonde. On s' fwait todi prinde on djoû u l' ôte. Croejhete: si l' deujhinme viebe est on viebe a prono, li prono tcheye (i n' si repete nén). Les papîs s' avént fwait evoler avou l' air. (et nén: s' ont fwait s' evoler). Parints: rl a: fijheu, fijhaedje; rl a: fwait; rl a: rifé, disfé; rl a: sifwait, afwaiti, totafwait, afé, afwaire. Disfondowes: fé, fè, fére, fwê, fwêre.

fé: I fwait soe ! (Maigret et l' danseuse do Gaiy Molén).

fè rl a: fa 2. >> Ronfè, Nargåfè, Djerbaifè: nos d' plaeces d' Otchamp.

fèchau rl a: vexhåd.

federåcion [f.n.] rashonnaedje d' estats, di soces. Li federåcion culturéle del province di Lidje. | federå, åle 1. ki rote come ene federåcion. Li Beldjike a divnou èn estat federå. 2. k' a vey avou ls institucions metowes el tiesse d' ene federåcion. Louwis Michel, k' aléve divni minisse federå, vina djåzer walon a Djiblou.

fel, fele [addj.] 1. foirt bon, foirt boune. C' esteut on fel ovrî. Nos vnans d' la piede on fel soçon. F. bon(ne), excellent, remarquable. 2. mwais (mwaijhe), metchant. Ni t' feye nén a lu, saiss, c' est on fel. 3. ki va rade. Les moxhes al låme, k' estént si feles Po ragregnî dins les tchetoeres, N' ont pont yeu d' fleurs po fé leu låme, Les maltons ont fwin dispu mwints djoûs ! (L. Mahin). F. rapide, diligent(e), prompt(e), empressé(e). | felmint [adv.] d' ene fele manire. La èn ovraedje felmint bén fwait (R. Hostin). Mes accions Nestlé et IBM avént gritchî felmint lanawaire (L. Mahin). rl a: pår, mo, dialdimint. F. diantrement, fameusement, terriblement, promptement, rapidement. | felesse [f.n.] cwålité (u dfåt) di çou k' est fel, do ci (del cene) k' est fel(e). Dispoy des djoûs, i ploût, i ploût; les nouwêyes vont avou felesse (L. Faes). F. rapidité, prompitude, agilité.

Felene [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Felenne, rebané avou 5570 Biarin; limero diyalectolodjike: [D 105]; vî limero del posse: 5582.

fén cnoxheu, fene kinoxheuse [o.f.n.] li ci (cene) ki cnoxhe ene sacwè mî ki ls ôtes. Franwal: ahåyant po: spécialiste.

fenaesse di flate [f.n.] waide di låme (sôre di fenaesse ki vént foirt dins les bossets la k' gn aveut des flates, e sincieus latén, Holcus spp). F. houlque.

fenåmoes [o.n.] moes d' djun, la ki, dins l' bon droet, on seye li four. Vî scrijha: "mois fenal". Etimolodjeye: motoit calcaedje do tixhon Heumonat (minme sins).

feneyant, e [addj. & o.f.n.] nawe (ki n' ovreye nén voltî). Li vraiy feneyant c' est l' ci ki s' live pus timpe po dmorer pus lontins sins rén fé (R. Arcq). >> feneyant come on djone d' oûsse: foirt nawe. Disfondowes: fénèyant, fènèyant, fènè.ant. | feneyansté [f.n.] nawisté. | feneyantijhe [f.n.] feneyansté.

fèniesse rl a: finiesse.

fer [adv.] bén, comifåt, foirt. I ns a falou pedaler fer po l' racsure. rl a tofer, fernuk, efernukî, disfernukî. F. fermement, énergiquement.

Ferdinand d' Bavire duk di Bavire, neveu da Ernesse di Bavire, prince-eveke di Lidje (1612-1650) sins esse priyesse. I fourit ossu årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje, di Hildeshem, di Meuster et d' Paderborn. rl a: Bavire, Ernesse di Bavire, Miyin-Hinri d' Bavire.

ferlope >> cafè al ferlope: cafè k' a bolou lontins, avou do laecea, do souke et des masteles. rl a: tchôdea.

fernuk [f.n.] dobe nuk ki tént foirt bén. Disfondowes: fêrnok, férnuk, fèrnouk, fêrneu, fêrnuk. | fernukî [v.c.] loyî a fernuk. Cwè çki c' est, li ptit paket ki Mzambi a fernuké et ki n' si disloye nén ? Response: li botroûle (J.M. Lecomte, rat. pa L. Mahin). rl a: efernukî.

fesse 2 [o.n.] (v.m.) 1. coxhe k' on rfwait ene håye 2. flitchant bwès (tchenea findou e deus) k' on ploye dé èn ôte, po basti on meur di stramé. | fessî [v.c.] 1. rifé (ene håye trawêye, tot picant des coxhes divins). Il ont fessî l' håye avou des coxhes di så (ramexhné pa J. Haust). F. réparer (en entrelaçant des branches). 2. basti (on meur, èn inte-deus tot cliyonant des coxhes so des pås, et les rcovri di stramé po fé. Il ont fessî ene houte, et l' plakî avou do stramé (C. Grandgagnage). F. façonner pour une construction en torchis, en pisé. Disfondowes: fessî, fessi, fesser, fessè. Etimolodjeye: lussimbordjwès "fitsch" et ripwaryin "filtz" (minme sinse). Coinrece Årdene. | fessî [o.n.] fessaedje (1. coxhes u ptitès baguetes fesseyes. F. entrelas, clayonnage. 2. meur u inte-deus basti inla. F. cloison en pisé, en torchis. Disfondowes: fessî, fessi, fessé, fessè. Etimolodjeye: pårticipe erirece di "fessî" metou po no. | fessaedje [o.n.] 1. no d' fijhaedje accion d' fessî. Vos fåt des bwès bén ployants, po n' nén scheter tins do fessaedje. 2. no di çou k' est fwait: cliyonaedje di coxhes u d' bwès ki vont esse ricovrous d' årzeye. Dj' a co fwait des fessaedjes po rassonrer des viyès måjhones å fornea Sint-Mitchî. F. clayonnage. | fessiåd [o.n.] (mot di schayton) schaye nén bén taeyeye. F. ardoise irrégulière. Disfondowes: fessiaud, fessiâd. Sorcoinrece di Harniye.

fesse 2: fessaedje di djonkeas po fé ene carpete (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

fesse 2: houte e fessî (poirtrait hacné sol Daegntoele).

fetitche [o.n.] posturete.

feu 2 rl a: fijheu.

feu d' li u feu-d'-li [o.n., pl. des feus d' li] plante des cortis, po wårni, avou des grandès fleurs di sacwantès coleurs, mins ki c' est les blankes les pus rlomêyes, e sincieus latén Lilium spp.. Les båsheles fijhént leus påkes el hinêye des feus-d'-li (A. Lovegnée). I n' florixha k' ene rôze ossu blanke k' on feu-d'-li (H. Simon). On dit eto: fleur di sint Djôzef. F. lys, lis. Disfondowes: feu d' li, fleu d' li, fleu d' ri, flou d' ri, fleur dè lé, fleur di lis', fleur du lis'. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje "feu" (sipotchaedje di fleur) + li lisse. | feudlissêye [f.n.] famile di plantes pareyes å feu d' li. Etimolodjeye: sustantivaedje di feu-d'-li, avou SS di lisse, cawete -êye, 2005.

feu d' li (did sol Daegntoele).

fevrî [o.n.] deujhinme moes d' l' anêye, ki n' a k' 28 u 29 djoûs. rl a: anêye bizete, pitit moes. Eployaedje dins des fråzes: rl a: djanvî. >> Cwand l' bijhe roveye fevrî, ele ni roveye nén may: s' i n' a waire bijhî e moes d' fevrî, i rbijhe sol tård, e moes d' may. >> Si fevrî djouwe di s' dirî, måss trouve ses poteas plins: dijhêye po on moes d' fevrî k' i fwait froed, mins, al fén do moes, vla k' i rlegne, et ploure; les poteas seront rimplis å prumî d' måss. >> Cwand i fwait laid l' doze di fevrî (disfondowe pol rimaedje: fèvrîr), i fwait laid shijh samwinnes etires: sipot po-z anoncî l' tins. >> fevrî a onze beas djoûs: rilvêye meteyo. >> plouve e moes d' fevrî våt d' l' ansene; u: nive do moes d' fevrî våt fumî: pask' i n' djale nén, et k' i n' bijhe nén, et k' les dinrêyes d' ivier polèt crexhe, ricatcheyes dizo l' nive, u abruvêye pal plouve. >> c' est dins l' moes d' fevrî ki les femes cåznut l' moens: pask' il est l' pus court ! >> fé des ouys come on marcå å moes d' fevrî: fé des grands mançants ouys, pask' å moes d' fevrî, les tchets vont a råwe, et les marcås s' batèt inte di zels. >> mete djanvî° so fevrî. Pådje do moes d' fevrî. Disfondowes: fèvri, fèvrî, fèvrë, fèvier, fèviè; miersipepieuzmint al notûle ALW 3 109.

feyaene [f.n.] 1. fenaesse. Dins les feyaenes, dzo les coxhetes, Des ombes schapêyes di leus muchetes, Disk' å matén, d' leus curieus iys, Ni låtchént nén di vos rguignî! (R. Mayence). F. herbe sèche. 2. ranxhe di crompire. On boûléve les feyaenes di canada dins les tchamps. On dit eto: bahou. F. fane. 3. cawe di raecene, di betråle. F. feuille. 4. souwêye foye (di toubak). I fåt k' dji våye cweri do toubak; dj' end a pus ene feyaene (A. Carlier & W. Bal). Disfondowes: fèyane, fiyane, fiane, fiyène, fouyane, faune, fâne, fène, fane, fin.ne. Etimolodjeye: latén fenum (four).

feye 1 [f.n.] côp. Cwantes feyes vos el fårè-t i co dire ? rl a: kécfeye, afeye, télfeye. F. fois. Ingl. time.

feye 2 [f.n.] 1. dischindante (feme) d' ene ôte djin k' on lome si pa u si mame. C' est l' feye da Batisse. rl a: fi. F. fille. Ingl. daughter. 2. båshele (efant di seke femrin). Les ptitès feyes rivnént di scole tertotes eshonne. F. fille. Ingl. girl. 3. (après èn aduzoe) atôtchaedje d' ene båshele, d' ene feme pus djonne u foirt camaeråde avou l' cåzeu(se). Vos n' seroz nén rintrêye po fé a marinde a vost ome, la, feye, si vos n' ramxhyîz nén. rl a: båshele. Disfondowes: fèye, fîye, faye, fîe.

feye 3, feyes codjowaedjes do viebe "fé".

fêye [f.n.] blanke dame ki dmeure so les erives del Simwès, et e payis Gåmet. Les fêyes di Bietris avént ene vatche, et ele li metént avou l' hiede do viyaedje, et payî l' marinde å hierdî, li djoû k' c' est zels a l' nouri (Yves Gourdin). F. fée. Coinrece Basse-Årdene.

fêynut, fêynuche codjowaedjes coinrece do viebe "fé", e rfondou "feynut" et "feynuxhe".

fez codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "fijhoz" ou "fjhoz".

fi [o.n.] 1. dischindant (ome) d' ene ôte djin k' on lome si pa u si mame. Et pu on l' a pindou, come li fi da Mareye (V. Roba). On dit eto: valet. rl a: feye. F. fils. Ingl. son. 2. (après èn aduzoe) (ene miete måhonteus) atôtchaedje d' on valet, d' èn ome pus djonne. Disfondowes: fi, fë. Etimolodjeye: latén filius.

fi: fi d' ronxhes en on camp d' concintråcion (caricateure des sconte-leyopôlîs tins del "kesse rweyåle"

fi 2 [o.n.] fyi metalike. On fi d' fier, on fi d' keuve. I n' dimana pus k' èn Amerikin k' aveut l' doet so on fi electrike po pleur fé sôtler l' pont di Tneuri (ramexhné pa C. Wuidar). >> fi d' årca°. I fjhént des bricoles ås tchivroûs avou do fi d' årca. >> fi d' ronxhes, u fi a picots: fi avou des picots, metou po reclôre on pair (pateure) po les biesses, on camp d' prijhnîs, evnd. Disfondowes: fi, fë, fil. Etimolodjeye: latén filum.

fi d' ronxhes:  

fî [o.n.] (v.v.m) al moyinådje, tere k' on signeur aveut dné a s' waslet, po l' payî di vni fé l' guere avou lu. Etimolodjeye: vî lussimbordjwès "fehu" (bisteu). | fivé, fivêye I. [o.f.n.] (v.m.) li ci (cene) k' a rçû on fî d' on signeur. II. Fivet [n.dj.] no d' famile di Walonreye, ki si scrît, asteure, Fivet, Fivé, Fivez, Fiévé, Fievet, Fievetz, Fievez, Fiévez, Fiefvet, Fiefvez, Fievitz. Disfondowes: fîvé, fîvè; fîvêye, fîvéye. Vîs scrijhas: fiveis, fievee. | fivtea [o.n.] (v.v.m.) fivî ki n' a k' on ptit fî. Disfondowes: Vîs scrijhas: fievetiaus (1386). | fivî, fivresse [o.f.n.] djin do minme viyaedje, do minme payis. F. compatriote. Etimolodjeye: bodje "fiv- (fî)", cawete -î, 2000.

fians codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "fijhans" ou "fjhans".

fichau rl a: vexhåd.

fier [o.n.] 3. fier a bresse: lame u tole d' acî, on mete ûtante a deus metes longue, avou des dints po les soyeus d' long soyî ås plantches.

fiermint [o.n.] såpe. Li fiermint, bén rshinmé, côpéve come on raezoe. On dit eto: courbet. F. serpe, serpette. Etimolodjeye: bodje fier, cawete -mint 3 (acawêye a on no). Coinrece Payis d' Lidje.

fiesse 1 [f.n.] raploû po s' amuzer et-z aveur do plaijhi. >> fiesse del pårotche: dicåce. Etimolodjeye: latén "festa" (minme sinse). Disfondowes: fiesse, fiêsse, fiasse; Pc & Gm. fiète.

fiesse 2 [f.n.] cresse d' on toet. Ene triclêye di coirbås k' volèt å raeze des fiesses Ramoenne a rispeus côps di ses toctants penas Ene poûssire di crouwesse colêye a les copetes (L. Declercq). F. faîte. Disfondowes: fiesse. Pc. fiète. Coinrece Cinte & Roman Payis. Etimolodjeye: latén "fastigium" (minme sinse ?).

fiestival [o.n., pl. des fiestivals] fiesse avou totès sôres di tchanteus. Disfondowes: fiestival, festivâl, festëval. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî (pa assaetchance di fiesse) do F. festival, 1970.

fieu rl a: fijheu.

fieu, fieus, fieut, fieuve codjowaedjes coinreces do viebe "fé".

fignesse rl a: finiesse.

fijhaedje / fjhaedje [o.f.n.] 1. accion. >> no d' fijhaedje: (mot d' linwincieus) no d' l' accion. Li no d' fijhaedje e walon , c' est sovint on mot avou l' cawete -aedje, mins eto, -mint, -eure, -a, u on svierba. 2. fabricaedje, produjhaedje. Li fjaedje di saetchots, ça rapoite ? Il ont rvindou li dvizion "Fijhaedje di programes po les PME". F. production, fabrication, confection. 3. sicrijhaedje. Ça vs prind cobén d' tins, vos fjhaedjes di rimeas ?

fijhans, fijhoz, fijhèt, fijheu, fijheus, fijheut, fijhéns, fijhîz, fijhént, fijha, fijhas, fijhîs, fijhît, fijhaxhe, fijhaxhes, fijhénxhe, fijhixhe, fijhant (a l'atake eyet drî ene voyale) fjhans, fjhoz, fjhèt, fjheu, fjheus, fjheut, fjhéns, fjhîz, fjhént, fjha, fjhas, fjhîs, fjhît, fjhaxhe, fjhaxhes, fjhénxhe, fjhixhe, fijhant (dirî ene cossoune) codjowaedjes do viebe fé. >> tot fjhant ki: rl a: tofjhant.

fijheu: fijheu d' gravaedjes so keuve, croxhi pa ene fijheuse di poirtraits al coleur a l' aiwe (dessinaedje da Marie-Claire Lefebure).

fijheu / fjheu [o.f.n.] sakî u sacwè ki fwait (åk). F. faiseur, se. copurade 1. ene usteye. On fjheu d' tchenas, on fjheu d' ramons. F. artisan (qui fabrique ...). 2. èn ovraedje. Dispu l' tins k' les fjheus d' otorote fijhèt des berteles et des cinteures, sabaye comint k' nosse payis piede co ses coulotes (R. Arcq). F. fabricant. >> fijheu d' waibes-pådjes: programe efoirmatike k' on pout scrire des waibe-pådjes avou. F. éditeur HTML. >> fijheu d' imådjes: programe efoirmatike po mete des imådjes papî e l' endjole, et les aspougnî. F. programme de saisie d'image. 3. des scrijhaedjes. rl a: oteur. >> fijheu(se) di rimeas: li ci (cene) ki scrît des rimeas. F. poète, esse. >> fijheu(se) d' paskeyes: li ci (cene) ki scrît ôte tchoi k' des rimeas. F. prosateur, trice. >> fijheu(se) d' tchansons: li ci (cene) ki fwait des tchansons (pårlaedjes et muzike) Tos les grands fjheus d' tchansons d' Lidje estént mimbes do Cåbaret Walon. F. chansonnier. >> fijheu(se) d' årmonak: li ci (cene) ki fwait des årmonaks. I gn a rén d' si minteu ki les fjheus d' årmonak (copurade si on-z anonce li tins). 4. ene ouve d' årt, on programe efoirmatike. >> fijheu(se) d' programes: onk (ene) ki scrît des programes efoirmatikes. F. programmeur, informaticien. C' est lu l' fijheu des programes e walon so Linusse. F. auteur, créateur. >> fijheu(se) di coleurs a l' aiwe: pondeu ki pint des coleurs a l' aiwe. F. aquarelliste. 5. todi l' minme cayet, les minmes djesses. >> fijheu(se) di concours: li ci (cene) ki fwait tos les concours (so les gazetes, å posse, evnd). >> fijheu(se) d' toûs: li ci (cene) ki fwait des toûs po-z amuzer les djins so les fweres, evnd. Sol bate, i n aveut dinltins, des tchanteus et des fjheus d' toûs. F. saltimbanque. >> fijheu(se) d' dicåces: lomaedje politicmint comifå po "barakî". F. forain. Dj' inme co bén ndaler plaider ene eure avou les fjheus d' dicåce, et dji n' les lome nén "les barakîs" (A. Henin). >> fijheu(se) d' imbaras: onk (ene) ki fwait des manires, des chichis. rl a: grandiveus. F. pédant(e), prétentieux, se, précieux, se, maniéré(e), mijaurée. >> fijheu(se) di s' nez: li ci ki s' vante. F. vantard(e), fanfaron(ne), prétentieux, se. >> fijheu(se) di cancans: onk (ene) ki canleye tofer sol dos des djins. >> fijheu(se) di comedeyes: onk (ene) ki fwait toltins des comedeyes divant les djins (ki boerleye so ls ôtes). F. braillard, faiseur de scandales. 6. (mot d' linwincieus) li ci ki fwait l' accion do viebe (li fjhaedje). E rfondou walon, on a wårdé purade li cawete -eu fok pol no d' fijheu. F. agént. Disfondowes: feu, fieu, f(i)jeu, f(e)jeu, f(u)jeu, f(ë)jeu, f(e)zeu, -se.

fil rl a: fi 2.

filè, filé rl a: fyi.

filer, filé, fileu 1 rl a: fiyî.

filer 2 [v.s.c.] cori rade. rl a: fiyî. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. filer. | fileu, fileuse u filresse [o.f.n.] li ci (cene) ki core rade. C' esteut li ptit Armand k' aléve repoirter les bagues des colons da Zande å locå: ké fileu, ti (E. Pècheur). Franwal: ahåyant po: sprinter, galopeur; avou candjmint di stîle: W. ké fileu ! F. quelle vélocité, quelle pronptitude ! | filante [f.n.] fyi ki schape d' ene tchåsse nilon. On metéve do verni a ongues po ristoper les filantes.

filer evoye [vierbire a spitron, sins coplemint] cori evoye. Coroz, crapådes, filez evoye, Tot wîctant et tot vs kitapant, Ene so l' ôte (L. Warnant).

filet 1 [o.n.] 1. toele di fyis avou des lådjès måyes, po pexhî, apicî des oujheas, u metou å mitan do terén d' tenisse, di volè. rl a: havroûle, troûlea, vivroû, apruvî, 2. saetch a legumes fwait come on filet d' pexheu. Dj' a rapoirté deus filets d' canadas. 3. (pa stindaedje) caba, saetch ås comissions. Dj' aveu les deus filets plins a houpe, et l' pake di stofe dizo l' bresse, et l' poûssete: dj' asteu tcherdjeye come on bådet. En rovioz nén vosse filet, la, ou çki vs metrîz vos comissions ? rl a: kertin. F. panier, sac à provision. Etimolodjeye: calcaedje do F. filet (sinse 1), pu stindaedje (sinses 2 & 3).

filet 3 rl a: fyi. >> filet d' l' Avierje: rl a: fyi° d' l' Avierje. Etimolodjeye: ricoprindaedje do pårticipe erirece do Coûtchant walon "filè" (fiyî) et acmaxhaedje avou filet 2.

filigrame [o.n.] tiesse u ôte dessin k' on voet tot houte, dins li spexheu do papî d' on biyet d' banke, tot l' metant al clairté do djoû.

filmer [v.s.c. & v.c.] djouwer avou ene camera po saetchî des poirtraits ki s' shuvnut, et vont fé on fime u on rapoirtaedje tévé. Kî çki filmêyrè ç' sinne la ? Et l' tévé ki filmêye les margayes des rtournaedjes di cazake po fé les conseys cominås (L. Mahin). F. filmer. | filmaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "filmer". Ele s' a petè a rire tins do filmaedje et il a falu ricmincî l' sinne. On-z a disfondou åzès gaztîs di esse la tins des filmaedjes (L. Mahin). Les tchinnes di tévé pîlèt paski l' filmaedje des grands matchs lezî costeye todi pus tchir. Loukîz a: tournaedje. F. tournage, prise d' image. | filmeu, filmeuse u filmêyresse [o.f.n.] li ci (cene) ki filmêye. Dinltins, on n' åreut nén dit platezak divant on filmeu pol tévé, ki sacwants candidats avént payî les djins po vôter por zels. Al fén del guere do Vietnam, des filmeus a leu boûsse avént mostré des poirtraits d' on viyaedje broûlé å napale påzès marenes amerikins. (L. Mahin). F. caméraman. | filmåve [addj. padvant u padrî] k' on sait filmer; k' on pout filmer. Atincion k' dins ces payis la, totafwait n' est nén filmåve. F. autorisé, possible à être filmé.

filolodjeye [f.n.] linwince.

fin (dins: Herbofin, Molinfin) rl a: fa.

findeu å bwès [o.n.] bokion bokion ki find les rouyetes, po fé des coides di bwès.

finde: Li ptit findeu ås bwès (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

finfirlotche [f.n.] 1. firlotche. Si cote va tote a finfirlotches. F. lambeau. 2. pitit abeymint. On dit eto: foufe. F. colifichet. 3. vî mousmint. F. guenille. Etimolodjeye: sôre di dodobe mot.

finiesse (todi après cossoune et a l' atake) / fniesse (pacô, dirî voyale) [f.n.] trô dins l' meur d' ene måjhon, d' ene oto, areyoplane, evnd, avou on cwårea, pol ci (cene) k' est ådvins riwaitî å dfoû, et po-z aveur del loumire ådvins. Memeye esteut la ki chimtéve dizo les fniesses èn air d' årmonica (A. Dewelle). rl a: vite 2. Disfondowes: f(i)niesse, f(i)gnesse, fèniesse, fëgnesse, ferniesse. Tch. ferniète.

Finvå [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Finnevaux, rebané avou 5560 Ouyet; limero diyalectolodjike: [D 78]; vî limero del posse: 5592. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Fin'vau.

fion [o.n.] fotante rilevêye, k' on låtche divant ls ôtes. I tape voltî des fions ås ôtes. rl a: lawe. F. brocard, raillerie, quolibet.

fioz codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "fijhoz" ou "fjhoz".

fir, fire [addj.] 1. binåjhe d' esse çou k'il (elle) est. Vola pocwè ns estans fir d' esse Walons (L. Hillier). 2. ki s' prind po pus malén, pus bea, meyeu ki ls ôtes. On cåzréve pus voltî si ti n' sereus nén si fir (V. Delire). F. hautain. rl a: grandiveus. 3. ki s' mousse mî ki ls ôtes. rl a: faråd. F. élégant. Disfondowes: fîr, fiêr, fiér, fièr. | firté [f.n.] cwålité d' ene sakî k' est fir (k' est binåjhe d' esse çou k' elle est). I n' a nole firté (L. Remacle). Disfondowes: fîrté, fiêrté, fiértè, fièrtè. | firisté [f.n.] difåt d' ene sakî k' est fir (ki s' prind po pus malén, pus bea, meyeu ki ls ôtes), dit dins ene fråze emocionrece. Il est d' ene firisté ! (L. Remacle). rl a: grandiveusté. F. élégance; caractère hautain. Disfondowes: fîristé, fîrsuté. Coinrece Lidje Hôte-Årdene.

fiyasse [f.n.] fyi d' tchene, di lin. F. filasse.

fiyåsse [o.n.] 1. fi da vost ome, da vosse feme, d' on prumî lét. 2. valet k' a spozé vosse feye. Est ç' vos ki vout divni m' fiyåsse? oyi si l' Bon Diu m' dene li gråce (Simon li Scrinî). On dit eto: bea-fi. Loukîz a: måråsse, påråsse. F. beau-fils. Etimolodjeye: bodje fi, cawete -åsse.

fiyate [f.n.] seurté k' on a dins les djins ou bén dins les afwaires, sitocaesse croeyance k' ene sacwè va aler come on l' pinse. rl a: fwè, fiyî. F. confiance. >> aveur del fiyate a (on sint): l' aler priyî po ene sacwè. On-z aveut del fiyate a Sint Dôna conte li tonoere et les gurzeas (P. Maudoux). F. invoquer. >> i n' a pont d' fiyate a lu (fé): on n' pout nén si fiyi a lu. F. on ne peut pas lui faire confiance. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do latén d' eglijhe "fiat" (dji croes, dj' a fwè).

fiyî si fiyî so u a [v.pr.] (codjowaedje) aveur fiyate a. Dji n' mi pou fiyî sor lu (M. Lejoly). rl a: disfiyî, dismefiyî, rafiyî, afiyance. Etimolodjeye: patwès latén "fidare" (diner a wårder). | fiyåve [addj.] 1. k' on s' î pout fiyî (tot djåzant d' ene sacwè). F. fiable. 2. k' on s' pout fiyî sor lu (sor leye) tot djåzant d' ene djin. I fåt, po bén fé, ki l' ci k' enonde li cmande soeye metou come ene sakî d' fiyåve, dins l' fitchî d' apontiaedje do programe (P. Saratxaga). F. de confiance.

fiyket [o.n.] pitit fyi racrolé, po fé tni eshonne ene pognêye di foyes. F. trombone. rl a: efiyket. Etimolodjeye: cawete -iket, 1999.

fîz codjowaedje coinrece do viebe "fé", e rfondou "fijhoz" ou "fjhoz" (prezintrece) ou "fijhîz", "fjhîz" (erirece et erirece durant).

fizêye [f.n.] 1. éndjin ki voyaedje del daegn eviè l' cir, sins rivni, et mete e plaece des spoutniks ki tournèt åtoû del bole. Mågré k' on vike e tins des fizêyes, on n' a rén co trové åk ki va pus rade ki les moes d' vacance (A. Moch). 2. (vî mot d' tchårlî, di mecanicyin) tchaeke dibout d' èn aessi, ki mousse dins l' moyoû. Les deus dbouts di l' aessi, c' esteut des fizêyes, eyet come totes les fizêyes, elle estént copowes, adon pus fenes d' on costé ki d' l' ôte (L. Baijot). Disfondowes: fuzêye, fizêye.

O dzeu, èn aessi d' tchår avou les deus fizêyes (amontaedje pa L. Mahin). A hintche li fizêye Ariane (poirtrait hacné sol Daegntoele).

flache rl a: floxhe.

flachgate [addj., purade padrî] (djårgon) flåwe, hodé, sins foice. Loukîz a: cacame, fayé, saké. F. crevé, vidé, flagada. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje flaxhe (mol) + ?, sins ricnoxhance des mots aplakés.

flamiche rl a: flamitche.

flamitche [f.n.] dorêye al bolete di Romedene (sôre di froumadje). Gn a des cis del cofréreye del flamitche k' ont vnou fé ene danse foclorike. Si vos estez ene pitite miete golafe, vos n' sondjroz nén sins rgret ki Tchålerwè est l' payis del fine tåte å côrin, kel dorêye est l' pus bea efant d' Lidje, kel Namurwès est fir di ses flamitches å froumadje, et k' a Nivele, el tåte a l' djote n' a nén s' pareye su l' tere (E. Romain) Disfondowes: flamitche, flamiche.

Flande [n.pl.] a fé >> esse di Flande: esse må prin. Il est d' Flande, i n' såreut pus payî (H. Forir). rl a: prustin. F. être dans le pétrin.

flani (codjowaedje) [v.s.c.] 1. souwer tot pierdant ses coleurs tot djåzant d' ene fleur; ki ses fleurs sont ki souwnut, tot djåzant d' ene plante. Les fleurs di m' djonnesse sont flaneyes (E. Lempereur). On dit eto: flouwi, disflori. F. faner. 2. (imådjreçmint) k' a passé sins djoye, tot cåzant del djonnesse. Et, mågré s' djonesse flaneye Fåt k' i poenne po wangnî s' veye Cwand ls ôtes efants vont doirmi (L. Loiseau). Dji vos caye el berdouye po flani vosse djonnesse (E. Gilliard). F. (se) faner, flétrir.

flate [f.n.] 1. çou ki rexhe des boyeas d' ene vatche. Gn a rén d' si spågnant k' ene vatche, ele rimagne deus côps çou k' ele magne; ele dene do laecea; avou ses flates, k' on leye rissouwer so les paros des meurs, on pout astoker l' feu et l' etertini (L. Mahin). F. bouse. >> ramoneuse u schoveuse di flates: meskene di cinse. >> moxhe di flate: rl a: moxhe. >> djeu d' mot: Ké diferince inte Xhoutsiplou et Hollywood ? A Hollywood, on flate les stårs, et a Xhoutsiplou, on ståre les flates. >> djeu d' mot: (a on flateu) Ci n' est nén m' gosse, da, del flate! >> viker dins les flates: viker toltins dins ene cinse, sins rexhe, sins vey ôte tchoi. >> stårer u disfé les flates: sitinde e bokets les flates pattavå ene waide, po l' ecråxhî, et leyî l' yebe ribouter. >> toumer u: esse netyî(eye) come en flate: toumer sins s' î atinde, et dmorer la stindou (owe). >> pouri (eye) a flate: pouri (eye) totoute, et k' ça sint sovint mwais, tot cåzant d' on frut, do bwès, evnd. 2. crotin di tchvå. Ele ramasse les flates di tchvå. 3. (traitant) feme sins exhowe, mannete. Grosse flate, va ! A l' viye flate ! F. indolente, répugnante. 4. beret u caskete ronde, ki s' leye daler molmint cwand k' on l' mete a plat, copurade: a) li cene des studiants flaminds d' Lovin. b) li cene des Tchesseus Årdinwès. Etimolodjeye: tîxhon flado (minme sinse). | flater 1 [v.s.c.] fé rexhe ses flates, tot cåzant d' ene vatche. C' esteut todi l' arafe: cwand k' ti dislaxhives les vatches, ele comincént a flater tertotes. Dins l' Åtche di Noyé, Xham esteut ki riwaitive li vatche roemyî et flater (L. Mahin). Disfondowes: flater, flatè, flatî. | flatî, flatresse [o.f.n.] (v.m.c.) ome, feme ki vike toltins dins ene cinse. Dj' a hanté avou tos epweyîs et mi vni maryî avou on flatî. Disfondowes: flatî, flati, flatiè; flatresse, flatîre, flatière. | flatreye 1 [f.n.] 1. plaece rimpleye di flates; Nosse pavêye ci n' esteut k' ene flatreye. 2. (mot d' acleveu) boket do ståve a vatches, metou tot do long inte li coûtche eyet l' rigole, wice ki les biesses flatèt. | flataedje [o.n.] 1. no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion et si rzultat) pol viebe "flater". 2. manire di flater ki pout racsegnî so des maladeyes k' i gn a. Do flataedje ki plake djusca sol cawî, c' est k' i gn a do sonk divins. F. faeces, excréments (bovins). | flateuse u flatresse, flateu 1 [o.f.n.] vatche (gayet) ki flate bråmint et wice k' i n' fåt nén.

flates metowes a souwer so on meur (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

flate souwêye k' on stitche po broûler en on for a pwin (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

flater 1, flateu 1, flatreye 1 rl a: flate

flater 2 [v.c.] platchter. C' est po m' flater k' i m' a dit çoula ! | flateu, flateuse u flatresse 2 [o.f.n.] li ci (cene) k' endè flate èn (ene) ôte. A on flateu, on lyi respond cobén: "Ci n' est nén m' gosse, da, del flate !" (ramexhné pa: F. Deprêtre et N. Nopère). rl a: platchtåd. | flatreye 2 [f.n.] çou k' el flateu(se) dit po flater ene djin. rl a: platchtreye.

flåwe 1 [addj.] nén foirt. Dji so trop flåwe et djel sai bén, po flahî so les pus grands k' mi (V. Delire). On dit eto: fwebe >> toumer flåwe: tchair sins cnoxhance. rl a: toumer voye, toumer di s' maclote, påmer, toumer wake. F. faible, fluet, asthémique. Parints: flåwi, aflåwi. Etimolodjeye: latén flebilem (k' a dnè li tîxhon "flauw"). Disfondowes: flauwe, flâwe, flawe. Coinrece payis d' Lidje, Årdene, payis d' Covén. | flåwté [f.n.] difåt d' ene sakî, d' ene sacwè k' est flåwe. | flåwisté [f.n.] difåt d' ene sakî, d' ene sacwè k' est flåwe dit dins ene fråze emocionrece. Il est d' ene flåwisté ! (L. Remacle). Coinrece Lidje Hôte-Årdene.

flåwe 2 [f.n.] fåve. Disfondowes: flauwe, flâwe, flauve, flâve. Coinrece Basse-Årdene. Etimolodjeye: latén fabula.

Flawene [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Flawinne, rebané avou Nameur; limero diyalectolodjike: [Na 73]; vî limero del posse: 5720; novea: 5020. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Flawène. Årmêye: tchamp d' aviåcion militåre.

flåwi [v.s.c.] (codjowaedje) 1. toumer flåwe; F. s'évanouir. 2. piede di s' foice; Les Almands flåwixhént todi dpus. F. s'affaiblir, faiblir, fléchir. Disfondowes: flauwi, flâwi, flauwë. | flåwixhaedje [o.n.] 1. piete di conxhance. C' est après s' prumî flåwixhaedje k' il a divnou tot rovyisse. 2. piete di foice. Tot çoula a cåze do flåwixhaedje di l' economeye del Walonreye. Disfondowes: flauwihèdje, flâwihèdje, flauwichadje, flauwichâdje. | flåwixhmint [o.n.] flåwixhaedje Dj' end a yeu on flåwixhmint. Disfondowes: flauwih'mint, flâwihy'mint, flauwich'mint. | flåwixha [o.n] må ki fwait flåwi l' malåde a tot moumint. Li flåwixha pout vni d' on trop waire di tinsion, oudonbén d' åk el tiesse. | flåwixhant, e [addj.] 1. ki flåwixh, tot cåzant d' ene loumire, evnd. Dins l' djoû flåwixhant, on n' åreut seu dire si c' esteut ene biesse u on sto d' åbe. F. faiblissant, fléchissant. 2. ki freut bén flåwi, pask' on n' s' î atind nén, e bon u e mwais. C' est on flåwixhant racoûti so çou k' s' a passé o Rwanda e 1994. F. saisissant, prodigieux, surprenant. Disfondowes: flauwihant, flâwihant, flauwihont, flauwichant, flauwichont.

flaxhî djus [vierbire a spitron, a coplemint] abate, fé toumer d' on côp setch (ene sacwè di stampé). Saiss bén, pitite peme, K' on l' va flaxhî djus, ti pemî, Après l' ivier ? (L. Mahin). F. abattre, déraciner.

flayea [o.n.] usteye des cinsîs did dinltins, fait di deus bwès loyîs eshonne pa ene coide, et k' i bouxhént avou so les djåbes di dinrêyes po lzès bate. Et la l' flayea ki si acope a pierdou on rivet (L. Somme). Li tere esteut souwêye et plinne di creveures, ossu deure ki l' daegn d' ene heure k' on-z î åreut batou å flayea tot èn ivier (J.P. Dumont). F. fléau. >> des bresses come des flayeas: longous et pindants. Påldene esteut la, avou ses longous bresses come des flayeas, ès schårdêye boke eyet s' kertin rimpli di bounès afwaires a mindjî (F. Barry). Disfondowes: flaya, floyê, flayê, flê, miersipepieuzmint el mape ey el notûle A.L.W. 1.43. Etimolodjeye: latén "flagellu" (sicoreye).

flayî [v.s.c. & v.c.n.d.] bouxhî avou on flayea. >> flayî å roed bresse: bouxhî foirt. El bamboula flaye å roed bresse so ene grosse-caisse (F. Barry).

flèche, flecher rl a: fletche, fletchter.

Fleroû [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Freloux, rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî.

fletche [f.n.] baguete avou ene ponte di fier (ou d' pire, d' oxhea, evnd) k' on saetche avou èn air, u ene årbalesse. F. flèche. Disfondowes: flètche, flitche, fritche, frètche, flèche. | fletchter [v.c.] (noûmot d' cinsî, d' årtisse). hiner avou on fizik a air coprimé ene fretche avou èn edoirmant prodût po raveur des biesses ki s' ont låtchî. I n' ont todi måy seu raveur l' åmaye: i l' ont dvou fletchter. F. anesthésier (au fusil à flechettes). rl a: fritchter evoye, fletchter djus. Disfondowes: flècher, fritchter, frit'ter, frèt'ter. Etimolodjeye: viebe fwait sol no "fletche", 1970, avou assaetchance d' on stindaedje do sinse do F. "flécher".

fletchter djus [vierbire a spitron, a coplemint] (noûmot d' cinsî) edoirmi ene målåjheye biesse ezès waides, pol poleur ramoenner al cinse, tot saetchant dsu ene fletche avou èn edoirmant prodût. Vos diroz a voste ome k' i m' vénxhe fletchter on gros gayet djus. F. anesthésier (au fusil à flechettes). Etimolodjeye: viebe a spitron fwait so "fletchter", 1970.

fleur [f.n.] 1. pårteye di bråmint des plantes, ki va divni l' frut et les grinnes. F. fleur. >> aveur li fleur so si ouy: esse bén d' adrame. F. être en forme. 2. dessin avou bråmint des croles. C' est leye ki dessinéve les fleurs so les shabots. Loukîz a: fioriteure. 3. florete (d' ene crapåde). F. fleur, hymen. | florete [f.n.] 1. pitite fleur. Vos, morante florete ki s' disfoytêye… (M. Lejeune). F. fleurette. 2. rond d' nier, come ene bague, k' i gn a å mitan del nateure del båshele, et ki s' råye å prumî rapoirt avou èn ome. Come di djusse, les cenes ki s' ont leyî code li florete, s' elle sont sûteyes assez, ele ni dmorèt nén a rén (L. Mahin). F. fleur, hymen. Loukîz a: schiele, disflorter, dispuçler. >> aveur li florete djus d' l' ouy: ni pus esse etire. F. être dépucelée.

fleur di boure [f.n.] 1. boton d' ôr (fleur). F. renoncule des prés. 2. Ranunculus bulbosus. Etimolodjeye: pa stindaedje des dessins d' fleurs k' on meteut so les lives di boure u a cåse k' on n' saléve li boure ki cwand les botons d' ôr estént floris.

fleur di sint Djôzef [f.n., pl. des fleurs di sint Djôzef] feu d' li. Po les agaesses, on spate èn agnon d' fleur di sint Djôzef, et on l' mete dissu.

Fleuru [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fleurus, divnou intité. >> batreyes di Fleuru: sacwantès batreyes e 1622, 1690, 1794. >> fé Fleuru: tot distrure. >> Fleuru dins m' vikereye: tite d' on live di sovannces da H. Pétrez. Disfondowes: Fleuru, Flërû, Fleurë, Flunru, Flunrus'; vîs scrijhas: Fleuru (1120), Flerius (1120), Flerues (1185). Etimolodjeye bodje tîxhon "flethar" (sawou), avou ene cawete tîxhone "-uth" ou ene cawete latén "-osum (bwès d' sawous). | Fleuruzyin, Fleuruzyin [n.dj.] onk (ene) di Fleuru. | Fleurijhoû, la-minme: Fleurdjou [n.pl.] plaece di Fleuru. Etimolodjeye: cawete -ijhoû.

fleuve [o.n.] mouze (longue aiwe ki s' egole dins ene mer). Mi famile a cwité Lidje po n' nén toumer dins les gofes k' i gn aveut e fleuve, a ç' moumint la, did la m' no: Goffart (N. Goffart). Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. "fleuve", 1930.

flimter [viebe sins djin] nivter.

flitch et flatch ! I. [mots-brut] brut di pexhotaedje dins l' aiwe. II. [adv.] tot fjhant on brut d' pexhotaedje. Il esteut la ki pesteléve flitch flatch dins l' brôlî.

flitchî (codjowaedje) I. [v.s.c.] 1. si leyî ndaler, si leyî djus. I lait pinde ses mwins etur ses djnos; tot s' cir vôreut flitchî; il est tot coixhe dins totes ses acopleures e s' volant dressî (A. Laloux). F. fléchir, (se) courber, ployer, cambrer, s'affaisser. 2. si leyî dire, si leyî adire, si leyî djus (èn nén continouwer dins ene idêye). Il a flitchî å dierin moumint (R. Hostin). F. flancher, mollir, craquer, abandonner. 3. fé çou k' i n' fåt nén, si disvoyî. Dji n' åreu djamåy pinsé ki ci ome la åreut flitchî (R. Hostin). rl a: dibåtchî, si leyî° ndaler. F. se débaucher, se dépraver, céder à la corruption. II. [v.c.d.] baxhî. Adon, avou vos deus mwins rapåmêyes, les djnos on pô flitchîs, vos splinkez dsu di totes vos foices, po fé basculer l' åbe cwand i n' tént pus k' a ene schete (L. Mahin). F. fléchir. III. [v.c.n.d.] flitchî di: ployî (a cåze d' on manke di tchåsse, d' on dfåt, evnd.). I fletche des djnos.

Florene [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Florennes, divnou intité, avou novea limero del posse: 5620; limero diyalectolodjike: [Ph 24]; vî limero del posse: 6388. >> ban d' Florene: Florene avou Côrinne, Flavion, Mtene, Marveye, Rôzêye, Sint-Aubin. Ortografeye walone oficire pol posse: Florène.

Florene: siculteures sol meur di l' abeye di Florene (poirtrait hacné sol Daegntoele).

floreye Påke [f.n.] (rilidjon catolike) dimegne di dvant Påke wice k' on benixhe les coxhetes di påkî, et ki rminmbere l' intrêye do Crisse a Djezuzalem. Li djoû di dvant l' floreye påke, les coråls ont stî code des påkes, k' on benixh divant grand messe; on les va cweri et les mete ås bondius, dins les ståves, å djårdén et dins les campagnes (L. Léonard). rl a: vete Påke°, pitite Påke, beneye Påke. F. dimanche des Rameaux. Disfondowes: Florîye pauke, Florèye Pauke, Flourîye Pâke, flëreye Pauke, flërîye Pauke.

floreye påke: li Floreye Påke en Espagne (poirtrait hacné sol Rantoele Daegnrece).

flori (codjowaedje) [v.s.c.] fé rexhe ene fleur, tot cåzant d' ene plante. | flori, eye [addj.] ki ses fleurs vinèt d' aparexhe (po ene plante); gålioté d' fleurs. >> floreye såjhon: florixhåjhe. >> floreye° påke. | florixhåjhe [f.n.] såjhon k' totes les fleurs florixhèt. Li tins a tapé djus s' mantea Di vint di froedeure et d' nivaye Eyet s' moussî pol florixhåjhe D' on bea risglatixhant solea (C. d' Orléans, rat. pa L. Mahin). Disfondowes: florihauhe, florihanhye, florihâye, florichâye, florichâje, florichauhye.

floriconte [o.n.] istwere edvintêye avou des persounadjes bén djintis et plaijhants, et ki finixh bén. Vinoz e schô ki dji vs raconte Come tos les djoûs des floricontes (R. Viroux). Pondants eyet djondants: Egzimpes di floriconte: Rodje Capucete; Li floriconte da Sint Olife. F. conte, légende. rl a: spoûle, ledjinde, rapoitroûle, paskeye, fåve. Etimolodjeye: mot d' acolaedje addjectif et no. Coinrece payis d' Fosse.

florin 1 [o.n.] (v.m.) 1. no d' ene viye manoye foirdjeye a Florance. L' unité d' manoye a Lidje esteut l' florin, on no ki vént d' lon et d' hôt, puski les prumîs, k' estént des pîces d' ôr, ont stî foirdjîs a Florance, e l' Itåleye, l' an 1252 (N. Lequarré). rl a: cwårs. 2. pîce d' ôr e djenerål. Bén do tins å lon, on loma totes les pîces d' ôr des florins. rl a: ducat. Pondants eyet djondants: Li manoye å vî payis d' Lidje. 3. manoye di l' Olande, disk' e 2001. 4. fleur del salåde des tchamps (såvaedje cecoreye, Taraxacum vulgare). Etimolodjeye: parint di "Florance" (manoye di Florance).

On vî florin d' Florance.

On florin d' ôr batou e 1614 a Hasse (Hassel) pa Ferdinand d' Bavire.

pa rshonnance, on florin, c' est ene fleur di salåde des tchamps (cecoreye).

florin 2 [o.n.] sminçon d' four. Il a rivnou avou des florins plins s' djilet.

flotche [f.n.] 1. nuk dins on ruban. 2. åk ki n' est nén djusse. Dj' a fwait ene flotche dins mes carculs. 3. sacwè k' on-z a fwait et k' i n' fåreut nén fé. I n' est nén a s' prumire flotche (R. Hostin). Les seulès flotches k' i gn a waire a dire dissu, dins on lingaedje ki n' est nén co rfondou, c' est les dfåtes di disboctaedje. rl a: fåte, difåte, måcule. F. faute, erreur, fredaine. >> flotche di disfinse: (fotbal) mwais plaçaedje des baks, ki leye on dvantrin di l' ôte camp tot seu, eyet lu choter o gôl. >> pet d' flotche: vesse ki vént avou on pô d' matire, et ki lait ene måke dins l' coulote. F. pet de maçon. 4. boket d' nive ki toume. Ene trûlêye di blankès flotches dansèt l' cråmignon al copete di s' tiesse. | flotchter I. [v.c.] mete des boles et des nuks (å sapén d' Noyé). I s' arestît divant on sapén flotchté (A. Moche). II. [v.s.c.] fé ene fåte. III. [viebe sins djin] nivter. F. tomber quelques flocons. | flotchêye [f.n.] flotche di nive. Ele magnive les flotchêyes di nive. | flotchi [v.s.c.] fé des pets d' flotche (des vesses ki vnèt avou ene nukete di stron, la k' on n' s' î atind nén).

floter [v.s.c.] dimorer so l' aiwe, sins afondrer. | flote [f.n.] aiwe. >> esse so flote: esse rovyî, abandné, tot djåzant d' on pordjet. On dit eto: tchaire a l' aiwe.

flouhe rl a: floxhe.

floûs [o.n.t.pl.] broûs dins les aiwes. El måjhone esteut rcovrowe di co pus d' on dmey pî d' floûs (L. Bernus). Li fontinne court todi, mins dins on batch di pire k' est tot niche, plins d' glumiantès yebes et d' floûs (L. Hendschel). F. vase.

flouwi (codjowaedje) [v.s.c.] flani. Li solea s' leye djus come ene fleur ki flouwixh d' end aveur si sô D' aveur cwerou d' l' ombe el tchåleur (L. Warnant). F. dépérir, faner.

floxhe [f.n.] 1. moumint k' i gn a toplin d' ene dinrêye, d' on djibî. Al floxhe des fraijhes; al floxhe des greves (L. Léonard). F. abondance, pleine saison. >> esse al floxhe: esse bon po esse codou. F. être à point. >> a floxhe: tant k' on vout (po rascode ene dinrêye, po bouter). Dins les virêyes, pont d' rasta, c' est a floxhe (P. J. Dosimont). Franwal: ahåyant po: "en veux-tu, en voilà". 2. grand ratroplaedje di djins. Ene ewaerêye floxhe di djins (J. Haust). F. affluence, foule. Disfondowes: froche, flache, flouhe.

flumion [o.n.] pitite cwantité. Mi mame va a l' intrêye del cåve po m' vudî on flumion d' gote dins ene djate (H. Lerutte).

foclore: fantasia o Marok (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

foclore [o.n.] 1. mostraedje di djins ki s' moussèt droldimint et roter avå les voyes, po fiester ene sacwè, u ramimbrer åk. Pondants et djondants: sacwants foclores del Walonreye: li cwarmea d' Måmdey, les Blanc-Moussîs di Ståvleu, les djîles di Bince, les chinels di Fosse, li car d' ôr di Mon, les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze, les Carante Molons di Nameur, les Rmouwaedjes di Sint Monon a Nassogne. F. folklore, manifestation folklorique. 2. åk di nén serieus. I lzî fåt rsaetchî del tiesse ki l' lingaedje walon, ci n' est fok do foclore. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî (tripe cossoune divintrinne) do F. folklore, vinant do minme mot e l' inglès (syince do peupe). Disfondowes: foclore, foclôⁿre, focloûre, folclôre. | foclorike [addj.] a vey avou l' foclore. C' est on raploû avou tos dansaedjes foclorikes troes djoûs å long. On lingaedje, ça n' est nén on rite foclorike a-z ebômer; ' est aprume ene usteye, noste usteye, po dire nosse vicaedje (L. Hendschel).

foice rl a: foirt \ foice.

foice ki [aloyrece] témint ki, paski. Les raecenes ont bevou tote li såce foice k' elle ont bolou (Cochet). Foice k' on crexhe trop rade, on forcrexhe ses mousmints. F. tellement, tant. Disfondowes: fwace ki, fôce kè, foûce kè, fwèce ki, fwace ku; Pc. foûche que, forche que . Etimolodjeye: racourtixhaedje di "a foice ki". | foice k' a [aloyrece] a foice di. I va fini pa uzer si bea costume, foice k' a l' mete (L. Vindal). F. à force de. Coinreces Coûtchant walon.

foirci (codjowaedje) I. [v.c.] 1. tchåspougnî ene sacwè avou foice, po-z è vni mwaisse, mins tot l' distrujhant. Il ont foirci l' sere. rl a: refoirci. 2. coutchî avou ene feme dabôrd k' ele ni vout nén. F. violer. Av' léjhou dins les gazetes les papîs sol djonnete k' a morou foirceye ezès bos ? (J. Schoovaerts). II. [v.s.c.] bouter dipus k' ses foices, et s' fé do må. Disfondowes: fwarci, fwèrci (4e sôre), fwarcî, fôⁿcer, foûrcer.

foirt u foit (råle, divant voyale), foite I. [addj.] 1. ki pout fé des sacwès k' ene ôte ni pout nén, tot djåzant d' ene djin. La on foirt ome, la. >> grand foirt ome: sôre di tolu ki vike a costé des omes, del nute, et k' i n' fåt nén disrindjî. F. géant mythologique. 2. bén poirtant(e) (radoûcixhant mot po: "gros"). Ké bele foite gamene ! 3. k' a bråmint des dgrés alcolikes, tot djåzant d' ene gote, fwait avou bråmint del simince, tot djåzant do cafè, evnd. Dji boe voltî ene boune foite gote. Dji n' inme nén l' foirt cafè. II. [adv.] 1. mostere on hôt livea d' èn addjectif u d' èn ôte adviebe. >> foirt å foirt: k' onk ni sait bate l' ôte, dins ene lûte. Avou l' tere a foyî, dji m' ritrove foirt å foirt; nos bårans, tos les deus (Emile Gilliard). F. à force égale. On dit eto: mo, foû, fén, mier. F. fort, très. 2. bråmint. I magnèt foirt. C' esteut foirt des cis k' estént po rivni des camps, des cis k' estént ddja drenés. F. beaucoup, principalement. >> aveur foit a fé: aveur bråmint d' l' ovraedje. >> dj' a foit a fé: xhinaedje do brut d' on trin al wapeur. III. [o.f.n.] li ci (cene) k' est foirt. Vouss ene gote ? c' est del foite, saiss. Disfondowes: fwârt, fwért, fwêrt, fwèrt, fwart, fôⁿrt, fonrt, foûrt; fwète, fwate, fôⁿte, fônrte, foûrte. | foice [f.n.] 1. cwålité do ci k' est foirt, del cene k' est foite. >> I n' conoxhe nén ses foices: dijhêye a ene sakî k' a spiyî ene sacwè télmint k' il a bouté dsu. F. il ne connaît pas l'étendue de ses forces. 2. saye k' on fwait po-z ariver a åk, et k' c' est nén åjhey. F. effort. >> fé ene foice: bouter on bon côp po-z ariver a ene sacwè. Ça våt mî k' on manaedje di cénk francs wice k' on fwait ene foice po l' efant (V. Roba). Disfondowes: fwace, fwèce, , fwâce, fôⁿce, fônrce, foûrce.

foiski rl a: foice ki.

foite droete [f.n.] lomaedje des pårtis politikes metous a l' aschate a droete sol tchantî politike, come les nazis, les recsisses, les fachisses, les noûrecsisses. On dit eto: l' estrinme droete, les recsisses. F. extrême-droite.

foite gåtche [f.n.] lomaedje des pårtis politikes metous a l' aschate a hintche sol tchantî politike, come les comunisses, les troskisses. F. extrême-gauche.

fok 1 [adv.] 1. "ki" dins l' advierbire "ni... ki". End a fok onk; gn a fok ça ?; i n' estént fok a cénk. Ele ni fwait fok berdeler. Nos avans ci des feyes ki n' dimandèt fok a danser l' rigodon. (J. Bertrand). I n' estént fok a cenk. I nd a fok pus troes. Ele ni fwait fok berdeler. Çou ki m' a frapé, c' est k' el minisse, i n' aveut fok èn årgumint por li disfinde li refôme. (A. Dawson). On dit eto: foû ki. >> I n' tént fok a lu: i n' tént k' a lu, il est franc libe di fé ça u di n' el nén fé. >> I nd a fok pol bele-feye: I lyi dene tot çou k' ele vout, i n' riwaite ki leye. Franwal: ahåyant po: "préféré, sa favori, favorisé, privilégié". >> I nd a fok por lu: I n' a k' lu ki cåze dins on raploû, ene swerêye. Franwal: ahåyant po: "Il tient la vedette, exubérant". >> i n' a fok ès doet a mouyî: il a foirt åjhey. F. privilégié, favorisé. >> I n' a fok pus l' pea so les oxheas: il est foirt amwinri. 2. (avou repetaedje do "ki"). End a fok pus k' troes. >> Gn a fok ki lu: c' est ene grande gueuye (i s' vante tofer). F. vantard. 3. aprume, seulmint, rén ki. Ele si mete a braire fok a vey li medcén (L. Vindal). >> nén fok: nén seulmint. Il amontèt, asteure, des pîces da leur, et nén fok radapter les cenes des ôtes. (L. Mahin). F. pas simplement, pas seulement. Disfondowes: fok, fonk. Pc. foke, vîs scrijhas: fors que. Etimolodjeye: mot d' acolaedje divancete (foû) + aloyrece (ki), calké do picård, 1500. Coinrece El Lovire, Les Scåssenes et ls aschates walon-picård.

fok 2 [o.n.] sôre di ptit tchén. Des sôres di tchéns, asteure, gn a des daenwès des grifons, des levrîs, des foks (J.J. Gaziaux). Gn a l' fok a grands poys et l' fok a courts poys. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî (sipotchaedje del dobe cossoune å coron) do F. "fox", lu-minme calké di l' inglès "foxterrier" (tchén d' terî ås rnåds), 1920.

foke [o.n.] biesse ki vike ezès froedès mers. On djoû, cwate fokes ont corou evoye do Djårdén d' Aclimatåcion, po potchî e Mouze (M. Piette). F. phoque.

fond [o.n.] 1. dizo d' on tonea, evnd. 2. plaece metowe foirt bas, dins on payizaedje, mins k' i gn a pont d' corante aiwe. rl a: vå. 3. vraiy. >> endè nén vleur fé on fond: èn nén vleur dire ki c' est l' vraiy a cint åcint mins dandjreus a 90 åcint. Franwal: ahåyant po "ne pas vouloir affirmer". | fondreye 2 [f.n.] u fondrî [o.n.] 1. grand trô dins tere. I gn a ene fondreye avou ene nitêye di blankès biesses (C. Baudelaire, rat. pa B. Louis).F. fondrière, bas-fond. 2. (pus stroetmint, mot d' djeyografe) grand trô, pus lådje ki fond, schavé pa l' aiwe di plouve dins l' rotche castinne. rl a: mwaiye, abané. F. (spéléo) paléogouffre. >> Fondreye ås Tchéns: (so plaece: Fondri des tchins) no d' ene plaece di Nîme. 3. falijhe, ravier. F. ravin, précipice. 4. schavêye. Disfondowes: fondrèye, fondréye, fondrîye, fondri, fandri. Etimolodjeye: bodje "fond", cawete -reye.

fonde | fondreye [f.n.] oujhene la k' on fond les metås po ndè fé des båres, des toles, des buzes, evnd.

fonetike [f.n.] (mot d' linwincieus) syince ki discotaeye les sons. | fonetike [addj.] k' a a vey avou l' fonetike. >> sicrijhaedje fonetike: sicrijhaedje ki rprodût les sons come on les dit, sins pont d' lete di rawete. | foneticmint [adv.] tot s' aspoyant sol fonetike.

foninme [o.n.] (mot d' linwincieus) oyon. C' est ls amonteus del fonolodjeye, des structuralisses, Djacobson et cpagneye, k' ont-st edvinté l' atuze des foninmes (L. Hendschel). | fonolodjeye [f.n.] (mot d' linwincieus) syince ki studeye les oyons.

fonk rl a: fok.

fonne [f.n.] 1. fotche po-z apicî les pexhons. 2. fotche (tot l' minme kéne sôre). On rpoujhive dins les braijhetes avou l' fonne a doze dints (L. Mahin). F. fourche. | fonnet [o.n.] gros tayan ki vént padecô ataker les tchvås dins les prés, e sincieus latén Vespa capro. rl a: mônî. F. frelon. Coinreces Basse-Årdene.

fonte 1 [f.n.] sicroufier. F. fonte.

fonte 2 [f.n.] (mot d' imprimeu) eshonna di letes ey ôtes senes tipografikes ki fjhèt ene famile, avou l' cogne des caracteres ki vont bén eshonne, ey eployî po-z imprimer on tecse, ou l' håyner so ene waitroûle. F. fonte, police. >> fonte electronike; u: éndjolike: fitchî avou l' dessinaedje des letes. Po on novea alfabet, come li tafinaxht (alfabet amazir), i fåt evoyî a Unicôde ene djivêye oficire di caracteres; tchaeke årè si côde di lomaedje, et gn årè pus k' a fé des fontes éndjolikes po pleur sicrire tot çou k' on vout (P. Sarachaga).

Fontinne-l'-Eveke [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fontaine-l'Evêque, divnou intité tot wårdant si vî limero del posse: 6140; limero diyalectolodjike: [Ch 44]. Ortografeye UCW disfondowe pol posse: Fontène-l'Èvèke. >> ban d' Fontinne-l'-Eveke: Fontinne-l'-Eveke avou Forchiye et Liene. >> No di des plaeces di Fontinne-l'-Eveke: So les mwaiyes (so plaece: su les Més).

for [o.n.] 1. plaece k' on cût l' pwin. F. four. rl a: tchåfor. >> cou d' for: li drî do for, metou e vôsseure, todi noer. >> for a micro-waches°. >> gueuye° do for. Parints: eforner, eforneuse, disforner, fornea. Disfondowes: for, four, fôr, foûr. | fornêye [f.n.] 1. çou ki va dins l' for e minme tins. Ene fornêye di dorêyes. F. fournée. 2. djins ki rexhèt di scole, di l' årmêye eshonne. Il esteut del minme fornêye ki mi. rl a: djermêye, levêye. F. fournée, classe, année. 3. marinde avou griyaedje di tchå divant l' ouxh. F. barbecue. | forni [o.n.] pitit bastimint, dilé l' måjhone, la k' i gn aveut l' for. F. fournil. Disfondowes: forni, fornë, fourni. | fortî [o.n.] onk ki boute dins on for å tcherbon (ene foidje industriyele). On s' sovént d' vos, fortîs d' ayir (R. Mayence). Disfondowes: fortî, fourtî.

forbate (codjowaedje) I. [v.c.] 1. dire waeraxhmint li contråve d' èn ôte. rl a: contrubate. Esmayel n' a nén oizou forbate, mins i nd aveut gros sol petote. F. contredire. 2. dire avou assurance, voleur di tote foice. Il a forbatou k' i vénreut. Les drudes et sacwants martchands savént scrire li gålwès en alfabet grek; ça n' vout nén dire k' i cnoxhént l' lingaedje grek, come sacwants ont forbatou. F. affirmer, prétendre absolument. II. [v.s.c.] 1. cåzer tot dnant mwints astocas (årgumints), responde tot djhant l' contråve di l' ôte. Li cinsî et l' curé arivèt eshonne a l' ouxh do paradis; et i forbatèt po sawè li ké des deus k' a fwait li pus d' bén po les djins (L. Mahin). Esmayel n' a nén oizou forbate, mins i nd aveut gros sol petote (L. Mahin). On dit eto: sorbate. F. argumenter, rétorquer. 2. sorbate (diner on pus hôt pris) dins ene håsse. F. offrir plus. III. si forbate: si cwerler, dire onk li contråve di l' ôte. I s' ont margayî ene eure å long, et i n' vos sårént dire so cwè çk' i s' ont forbatou (L. Mahin). F. se quereller, se chamailler, se disputer. Disfondowes: forbate, fourbate. Etimolodjeye: viebe "bate", betchete for-.

forbouter si forbouter [v.pr.] 1. (mot d' acleveu, d' årtisse) bouter l' velire a l' evier ådfoû, pal nateure, tot djåzant d' ene vatche ki vént d' veler. 2. bouter l' crås boyea ådfoû, a cåze k' on s' a strindou l' vinte tot fjhant ene foice. >> i n' pout må di s' forbouter: i n' pout må d' foircî; c' est on nawe. | forboutaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "si forbouter". F. renversement de matrice; protrusion rectale.

forboutaedje (poirtrait saetchî pa L. Mahin).

forcoridjî [v.c.] fé on forcoridjaedje. | forcoridjaedje [o.n.] (mot d' linwincieus) fås coridjaedje d' on mot, u d' ene tourneure di croejhete, tot rcopiant ene ôte rîle u èn ôte son, foirt corants, mins ki n' s' aplikèt nén dins ç' cas la. F. hypercorrection, hypercorrectisme. Etimolodjeye: viebe coridjî, betchete for-, cawete -aedje.

forcrexhe I. [v.s.c.] 1. crexhe trop rade. Èn efant k' a forcrexhou. rl a: crexhinne. 2. crexhe a des plaeces k' i n' fåreut nén. >> forcrexhe a djouxhire°. II. [v.c.] 1. rinde (on mousmint) trop stroet, trop court, foisk' on crexhe trop rade. D' ene foite båshele, al crexhinne, on dit: ele forcrexhe do côp ses mousmint, i ndè fåt ratchter tos les troes moes. I met co bén cisse forcrexhowe marone la ! F. rendre (des vêtements) trop petits. 2. crexhe pus rade ki. Ci biesse la forcrexhe totes les ôtes (ramexhné pa M. Francard). 3. rinde aviyî (ene liwè, èn uzaedje), tot cåzant do tins ki passe. C' est totès viyès uzances ki l' tins a forcrexhou (ramexhné pa J. Haust). F. démoder, rendre obsolète, suranné. Disfondowes: forcrèche, forcrèhe, forcrèhye, forcrére, forcrèchi, fourcréchu. Etimolo